Å gje tilbake det vi har motteke

Tidlegare lagt ut på ein annan blogg. No lettare redigert.

I eukaristiliturgien i Den katolske kyrkja (og også i nokre lutherske kyrkjer) seier presten fram to velsigningar; over brødet og vinen. Desse lyder slik:

Prest: Velsigna vere du, all skapnings Gud. Av din rikdom har vi motteke det brødet vi ber fram for deg, ei frukt av jorda og av menneska sitt arbeid, som for oss vert livsens brød.
Kyrkjelyd: Velsignet være Gud i all æve.
Prest: Velsigna vere du, all skapnings Gud. Av din rikdom har vi motteke den vinen vi ber fram for deg, ei frukt av vintreet og av menneska sitt arbeid, som for oss vert frelseskalken.
Kyrkjelyd: Velsignet være Gud i all æve.

I denne delen av eukaristiliturgien — offertoriet — ser vi “vårt bidrag.” Der ber vi fram offergåvene våre — brød og vin (og vatn) — som er “ei frukt av jorda/vintreet og av menneska sitt arbeid.” Vi ber altså fram grøda frå marka, det vi — ved Andens hjelp^[1] — har dyrka fram. I offertoriet ber vi fram takkebøna, eukaristien vår, slik salmisten seier det: “Ber ditt takkoffer fram for Gud, gjev Den Høgste det du har lova! Kall på meg den dag du er i naud, så vil eg fria deg ut, og du skal prisa meg.” (Sal 50,14f) Vi takkar Gud nettopp fordi Han løyser oss ut. Og det kan vu gjera ved å bera fram oss sjølve, slik Paulus formanar oss i Rom 12,1f: “Difor legg eg dykk på hjartet, sysken, ved Guds miskunn, at de må bera fram kroppen dykkar som eit levande og heilagt offer, til glede for Gud. Det skal vera dykkar åndelege gudsteneste. Og innrett dykk ikkje etter denne verda, men lat dykk omskapa ved at de får eit nytt sinn og kan dømma om kva som er Guds vilje: det gode, det som er til glede for Gud, det fullkomne.”

“Tankegangen bak offertoriet,” skriv Terje Tønnessen, “er at vi bærer førstegrøden av alt det skapte til Herren. (…) Gavene som bæres fram under offertoriet representerer oss selv. Det er vi som bæres fram, legges på alteret, løftes opp i nådens stråleglans — ved Kristus og med Kristus og i Kristus. Offertoriet er et selvoffer, et offer av, med, for, fra oss selv. Alt som er vårt har vi fått.”^[2]

Som vi seier det i ein kjent song: “Alt for Jesu fot jeg legger, alt hva jeg her kaller mitt.” Den katolske presten og forfattaren Per Bjørn Halvorsen skriv — med utgangspunkt i Rom 12,1 — at offergåvene våre til Gud ikkje er “å forstå som et «annet» offer enn Kristi offer: det er i forening med Kristus, som lemmer på hans legeme, at også våre legemer kan være et offer til Guds behag.”^[3] Vi gjev oss sjølve til Gud Fader, lik Kristus, i Anden. Peter seier det slik: “Ver de òg levande steinar. Bli oppbygde til eit åndeleg hus, til eit heilagt presteskap, og ber fram åndelege offer, som Gud tek imot med glede, ved Jesus Kristus.” (1Pet 2,5) Amen!

Noter:

[1] Anden er den som gjev liv (Nikenum), og Han er den som sveiv over vatnet, dvs. over skaparverket. I Sal 104,30 les vi ei bøn til Gud: “Du sender din Ande, og liv vert skapt, heile jordflata nyar du opp att.”

[2] Terje Tønnessen, Kristus blant dere — Håpet om herligheten. Eukaristisk spiritualitet i en såret og splittet verden. Saeculum 2004, s. 59

[3] Per Bjørn Halvorsen, Jesu nattverd. Messen gjenom 2000 år. Oslo: St. Olav 1989, s. 174.175

Ære vere Faderen og Sonen og Den Heilage Ande

Treeiningssundagen

I deg feirar vi treeiningssundagen som innleiar treeiningstida, også kjent som kyrkja sitt ålmenne kyrkjeår. I det fyrste halve kyrkjeåret feirar vi alle dei store: inkarnasjonen, Kristi død og oppstode, himmelfarten og pinsen — der Anden vart gjeve oss. Frå no av vil vi konsentrera oss om å realisere dette, tilbe Gud — Fader, Son og Heilage Ande. Og det byrjar i dag med treeiningssundagen. Lat oss lesa frå dagens tekstar. Eg vil i dag ta utgangspunkt i epistelteksten i Den norske kyrkja (Dnk) si tekstrekkje.^[1]

Det står skrive i Pauli brev til romarane i det 11. kapitlet:

33 Å, for eit djup av rikdom og visdom og kunnskap hos Gud! Kor uransakelege hans dommar er, og kor ufattelege hans vegar! 34 Kven kjende Herrens tankar, eller kven var rådgjevaren hans? 35 Kven gav han noko først, så han skulle få vederlag? 36 Av han og ved han og til han er alle ting. Han vere ære i all æve! Amen.

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova.
Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

Det vi seier om Gud vil få — bør få — konsekvensar for kva vi seier om menneska. I 1Mos 1,26-27 les vi at Gud skapte menneska i sitt bilete. Difor bør vi spegla noko av Guds vesen. Men kva er det distinkt menneskelege? Dersom vi spør dei store filosofane, seier dei at det distinkt menneskelege er at mennesket er zoon politikon — eit rasjonelt og politisk/sosialt dyr. Vi er altså kjenneteikna av at vi på den eine sida er fornuftige, rasjonelle — og potensielt kloke — og på den andre sida at vi held saman. “No Man is an Island,” som John Donne sa det. Og dette kan vi sjå reflektert i det vi seier om Gud. Gud er éin. Men også tre. Dette er ikkje noko motsetnad. Gud har éitt vesen, og tre personar. regorius Nazians, ein teolog frå 300-talet, sa det slik:

As soon as I begin to contemplate the Unity, the Trinity bathes me in its splendor. As soon as I begin to think og the Trinity, I am seized by the Unity. When one of the Three appears to me, I think that it is the whole, so fully my eye is filled, so fully the abundance escapes me. For in my mind, which is too limited to comprehend a single One, there is no room for any more. When I join the Three in a single thought, I behold a single flame, and I am able neither to divide nor to analyze the unifiec Light.^[2]

Mange opplever det same, og endar opp med eit modalistisk gudssyn. Dersom vi skal halde oss til den modalistiske læra, at Gud er éin person som berre har openberra seg som Fader, Son og Heilag Ande oppetter historia, så møter vi på nokre problem. I denne retninga held ein fast på det guddommelege ved kvar ‘person,’ men på ein heilt anna måte enn i treeiningslæra. Personane blir framstilt som ulike måtar eller modusar (derav ‘modalisme’) Gud har vist seg i historia. Først — i Israels historie — som Jahve, Faderen, så — i Inkarnasjonen, i Jesu liv — som Sonen, og så — i kyrkjas tid — som Anden. Dette er den mest vanlege modalismen; den historiske sabellianismen, etter presten Sabellius, som meinte at Gud openberra seg i forskjellige ‘roller’ i historia. Ein har også ein annan type modalisme, som meiner at Gud ‘bytter rundt’ på rollene.

Modalismen serverer oss eit enkelt svar på spørsmålet: korleis er Gud? Men, for å parafrasera Dumbledore frå Harry Potter-bøkene: Det enkle er ikkje nødvendigvis det rette. Modalisten seier at Gud er éin (person) med forskjellige ‘roller’ eller ‘masker.’ To måtar å forklare Gud i eit modalistisk syn, er:

1. Vatnet: Gud er flytande, i hard from (is) og i gassform (damp).
2. Altmoglegmannen: Gud blir forklart ut frå at ein mann er far til sitt barn, son av sin far og talsmann for sitt selskap.

Men det er nokre openberre problem med å bruke modalismen som modell på Gud, spesielt i Det nye testamente. Dei problema vi står over, er korleis ein skal få desse tre tinga til å stemme ilag:

1. Det er berre éin Gud;
2. Det er tre personar som vert kalla Gud — Faderen, Sonen og Den Heilage Ande
3. Desse tre personane står i relasjon til kvarandre.

Om modalismen er sann, så vitnar Kristi dåp (Luk 3:21f) om at Gud anten (1) har ein slitta person, fordi han opererer med tre roller samstundes, eller (2) at Gud leikar med oss, lurer oss til å tru at Han er tre. Eg trur ikkje noko av det stemmer. Problemet med modalismen, spesielt med den forma der Gud ‘bytter rundt på rollene,’ er at vi sit igjen med ein Gud som ber til seg sjølv, som sit ved si eigen høgre hand og som har ein relasjon til seg sjølv. Dale Tuggy skriv:

Modalism has no problems at all with consistency and intelligibility, but it utterly fails as a way to read the New Testament. If modalism were true, it would be a mistake to think that the Father and the Son have a wonderful, loving, cooperative personal relationship. Rather, what we see in the gospels would really amount to a single individual (God) communicating to, relating to, and cooperating with himself in various roles, much as a human suffering from multiple personality disorder or a versatile actor does. This is a terrible reading of the New Testament, which is why nearly all Christians in all ages have (at least, officially and in their clear-headed moments) rejected modalism. The trinitarian interactions therein are not to be thought of as divine delusion, pretending, or deceit.^[3]

Men det som verre er, dersom modalismen er sann, så vil det å “få del i guddomleg natur” og det at vi skal “vera eitt slik som [Faderen og Sonen] er eitt,” bety at vi skal ’smelte saman’ med Faderen, Sonen og Anden, og gå opp i ein ’større samanheng,’ lik ein vassdråpe i havet. Men det er ikkje kristen lære, det er buddhisme — det er utslettinga av vår person, og ikkje hans fullkommengjering. Nei, la oss saman tilbe Gud — Fader, Son og Heilag Ande. For det er der, og berre der vi finn frelsa og fellesskapet. La oss be:

Lova vere Gud, vår Herre Jesu Kristi Far, Han som i Kristus velsigna oss med all Andens velsigning i himmelen. Vi bed: Far, la oss frå del i det heilage samfunnet du har gjort for alle dei som trur på deg. La oss få augene opp for at du verkeleg er treeinig, og la oss forstå kva dette verkeleg betyr. Send i dag din Ande til oss, og opplys oss. For hjå deg er livsens kjelde, i ditt ljos ser vi ljos. Ved Son din, Jesus Kristus, våre Herre, som med deg og Den Heilage Ande lever og råder, éin sann Gud, frå æve og til æve! Amen.

Noter:

[1] Tekstane for Dnk finn de her. Tekstane for Den katolske kyrkja finn de her.

[2] Boris Bobrinskoy, The Mystery of the Trinity. Trinitarian Experience and Vision in the Biblical and Patristic Tradition. Translated by Anthony P. Gythiel. St. Vladimir’s Seminary Press 1999, s. 1-2

[3] Dale Tuggy, “The unfinished business of Trinitarian theorizing.” Religious Studies, 2003, s. 13-14. [Henta: 06.06.2009]

Godt sagt!

For nokre år tilbake las eg boka De gnostiske evangelier av Elaine Pagels. Boka var full av påstandar om alt frå biskopar til kyrkjefedrar, utan hald i røyndomen. Difor fekk eg meg ein god latter medan eg surfa litt rundt på nettet, og fann denne kommentaren om Pagels, på nettsidene til Jimmy Akin. Bakgrunnen er at Pagels endra litt på eit sitat, fordi Irenæus ikkje sa det ho ville han skulle seie. Kommentaren kjem frå Fr. Paul Mankowski, og handlar om at Pagels ikkje er noko vitskapskvinne:

Pagels has carpentered a non-existent quotation, putatively from an ancient source, by silent suppression of relevant context, silent omission of troublesome words, and a mid-sentence shift of 34 chapters backwards through the cited text, so as deliberately to pervert the meaning of the original. While her endnote calls the quote “conflated,” the word doesn’t fit even as a euphemism: what we have is not conflation but creation.

Put simply, Irenaeus did not write what Prof. Pagels wished he would have written, so she made good the defect by silently changing the text. Creativity, when applied to one’s sources, is not a compliment. She is a very naughty historian.

Or she would be, were she judged by the conventional canons of scholarship. At the post-graduate institute where I teach, and at any university with which I am familiar, for a professor or a grad student intentionally to falsify a source is a career-ending offense. Among professional scholars, witness tampering is no joke: once the charge is proven, the miscreant is dismissed from the guild and not re-admitted.

I am not calling for academic sanctions but, more simply, for clarification. Pagels should be billed accurately — not as an expert on Gnosticism or Coptic Christianity but as what she is: a lady novelist.

Eg trur eg seier som Jimmy Akin: Ouch!

Kort om Bibelens kanoniske skrifter

I dag satt eg å las på ein gammal diskusjon omkring dei deuterokanoniske skriftene i Bibelen, populært kalla dei apokryfiske GT-skriftene. (Visdomens bok, Sirak, Baruks bok, etc.) (Den er dessverre ikkje tilgjengeleg lenger, men eg har lagra den i pdf.) Der sa ein av dei eg diskuterte med dette, på svar frå meg som sa at Luther ikkje kunne finna dei deuterokanoniske skriftene i den jødiske masoretiske teksten:

Slik har det vært siden det 2. Tempel stod:

Flavius Josefus
For we have … twenty-two books, … which are justly believed to be divine; and of them five belong to Moses, …

Disse 22 bøkene er i moderne protestantiske bibler oppdelt til 39 bøker, kjent som “Det Gamle Testamente”. Apokryfene er, som de har vært i årtusener, tilgjengelige som separate skrifter. På lignende måte som f.eks. Håvamål og Kongsspegelen har vært.

Men dersom vi ser i den kristne tradisjonen, spesielt Hl. Athanasius sitt påskebrev frå 367, ser vi at desse 22 skriftene også inneheldt minst ei av deuterokanoniske skriftene. La meg sitere frå dette:

4. There are, then, of the Old Testament, twenty-two books in number; for, as I have heard, it is handed down that this is the number of the letters among the Hebrews; their respective order and names being as follows. The first is Genesis, then Exodus, next Leviticus, after that Numbers, and then Deuteronomy. Following these there is Joshua, the son of Nun, then Judges, then Ruth. And again, after these four books of Kings, the first and second being reckoned as one book, and so likewise the third and fourth as.one book. And again, the first and second of the Chronicles are reckoned as one book. Again Ezra, the first and second are similarly one book. After these there is the book of Psalms, then the Proverbs, next Ecclesiastes, and the Song of Songs. Job follows, then the Prophets, the twelve being reckoned as one book. Then Isaiah, one book, then Jeremiah with Baruch, Lamentations, and the epistle, one book; afterwards, Ezekiel and Daniel, each one book. Thus far constitutes the Old Testament.

Her ser vi altså at Baruk er med, utan at talet endrar seg. I påskebrevet legg han til at det er enkelte skrifter som ikkje er i kanon, men som er gode å lese:

7. But for greater exactness I add this also, writing of necessity; that there are other books besides these not indeed included in the Canon, but appointed by the Fathers to be read by those who newly join us, and who wish for instruction in the word of godliness. The Wisdom of Solomon, and the Wisdom of Sirach, and Esther, and Judith, and Tobit, and that which is called the Teaching of the Apostles, and the Shepherd. But the former, my brethren, are included in the Canon, the latter being [merely] read; nor is there in any place a mention of apocryphal writings. But they are an invention of heretics, who write them when they choose, bestowing upon them their approbation, and assigning to them a date, that so, using them as ancient writings, they may find occasion to lead astray the simple.

Her vil eg komma med to kommentarar:

1. Hl. Athanasius seier altså at desse deuterokanoniske GT-skriftene er gode å lesa, på linje med “the Teaching of the Apostles,” som vi kjenner betre som Didaché. Men eg får ofte høyre at grunnen til dette er at dei er kjetterske, hovudsakleg fordi dei inneheld ting som enkelte protestantar ikkje får til å stemme med sitt teologiske system.

2. Sjølv om Hl. Athanasius ikkje tillegg desse bøkene — utanom Baruk — noko direkte kanonisk status,^[1] så har Kyrkja gjort dette sjølv, på 300-talet. Ein einskild biskop står ikkje over kyrkjemøta.

Noter:

[1] Eit problem er at ‘kanonisk’ ofte vart brukt om dei bøkene som vart lest i gudstenesta. Men det betyr ikkje at andre bøker ikkje kan innehalda teologi.

Amen, ja, kom, du Heilage Ande!

Pinsedag

I dag er dagen som ofte vert kalla for “kyrkja sin bursdag.” I ein andakt for pinsedag^[1] skriv Dag-Øivind Østereng at dette eigentleg er feilaktig, og at vi heller bør sjå på dette som ein guddomleg openberringsdag. Og dette skal eg no gjere, utan å dra nokre fleire tankar frå Østereng.

Før pinsedagen har vi tre store openberringshøgtider (og enkelte mindre). Desse er; jula, påsken og Kristi himmelfartsdag. Desse tre openberrar Kristi verk. Fyrst har vi jula, der vi feirar at Kristus vart fødd inn i vår verd som eit lite barn, at “Ordet vart menneske.” (No vart Ordet menneske omlag 9 månadar før fødselsdagen sin, og difor feirar vi Maria bodskapsdag den dagen.^[2]) Deretter har vi påsken, der frelsa vert openberra, at Kristus døydde for oss, at vi skal døy og oppstå med Han — og at vi vert reinsa i Kristi blod. Og deretter har vi Kristi himmelfartsdag — ei svært viktig høgtid — der vi feirar at Kristus fór opp att til himmelriket, sit ved høgre handa åt Faderen — som Gud og menneske. Han tok mennesket med seg, og har gjeve oss del i himmelens herlegdom. “I Kristus Jesus har han både reist oss opp frå døden med han og sett oss i himmelen med han.” (Ef 2,6)

Desse tre høgtidene vert så fullenda i den fjerde, i pinsen. Og der ser vi for fullt openberringa av Anden — Heilaganden. La oss lese dagens evangelietekst, etter Den katolske kyrkja si tekstrekkje.

Dette heilage evangeliet står skrive hjå evangelisten Johannes i det 15. og 16. kapitlet. Ære vere deg, Herre.

15,26 Når Talsmannen kjem, han som eg skal senda dykk frå Far, Sanningsanden som går ut frå Far, då skal han vitna om meg. 27 Men de skal òg vitna, for de har vore med meg frå første stund. 16,12 Enno har eg mykje å seia dykk, men de kan ikkje bera det no. 13 Men når han kjem, Sanningsanden, skal han leia dykk fram til heile sanninga. For han skal ikkje tala av sitt eige, men tala det han høyrer, og fortelja dykk det som skal koma. 14 Han skal herleggjera meg, for han skal ta av det som er mitt, og forkynna det for dykk. 15 Alt det som Far min har, er mitt. Difor sa eg at han skal ta av det som er mitt, og forkynna det for dykk.

Slik lyder det heilage evangeliet. Lova vere du, Kristus. Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

Anden si ‘hovudoppgåve’ er altså denne; at Han skal vitna om Sonen, herleggjera Han, forkynna Han for alt folket — og leia oss fram til heile sanninga. Det er i og med Han vi får del i dei himmelske løyndomane, spesielt sakramenta. Anden utvirkar desse. Han er — i fylgje ortodoks liturgi — gudstenesta sin hovudcelebrant. I ein artikkel eg skreiv i tidsskriftet Lære og liv poengterte eg at vi kristne “trur at sakramenta, og særleg eukaristien, er, kyrkja sitt nervesenter. Når vi feirar nattverd trur vi at nattverdselementa, saman med Kristi ord og befaling (og ved Den Heilage Ande) konstituerer ein ontologisk realitet.”^[3] Som ein kommentar til Andens verk skreiv eg vidare: “At det [nattverdsmysteriet] skjer ved Den Heilage Ande meiner eg vi har god dekning for, både i den liturgiske tradisjonen, og i Skrifta sjølv, som påpeiker at Kristus «i kraft av ein evig Ande» har «bore seg sjølv fram som eit feilfritt offer for Gud.» (Hebr 9:14, NT05)”^[4]

Og i dag feirar vi nettopp at denne same Anden vart gjeve til oss. Han openberrar Sonen for oss, ikkje berre på eit abstrakt plan, slik at vi kan lesa om Han i ei bok eller la han få “bu i hjarto vore,” for å gripa til gode bilete frå bedehustradisjonen. Desse er viktige, men dei er ikkje fullstendige. Nei, Han openberrar Sonen ved å gjera Han reelt nærverande i altarsakramentet. Når de i dag går til nattverd, tenk på at dette er Andens verk i våre liv, heilt konkret. Her får vi del i Kristi offer, her vert vi éin lekam (1Kor 10,16f; 12,12f). Eller sagt på ein annan måte, slik ein eg kjenner sa det i ein andakt (sitert etter minnet): Pinsen er fullendinga av påsken i våre liv. Og difor kan vi no ropa ut i Anden: “Abba!” “Far!” “Pappa!” “Fader vår!” La oss be:

Lova vere Gud, vår Herre Jesu Kristi Far, Han som i Kristus velsigna oss med all Andens velsigning i himmelen. Vi bed deg: Vara oss i ditt navn, så vi kan mognast og verta eitt. Gjev oss i dag å drikka av éin og same Ande, og sjå i nåde til oss, slik at vi kan nå fram til fulledninga der vi kan få stå rettferdige for deg som arvingar til det evige livet. Ved Son din, Jesus Kristus, våre Herre, som med deg og Den Heilage Ande lever og råder, éin sann Gud, frå æve og til æve! Amen.^[5]

Noter:

[1] DagenMagazinet, 25. mai 2009.

[2] Sjå elles her for å lese meir om forholdet mellom desse to høgtidene.

[3] Kjetil Kringlebotten, “Liturgi og sakramentalitet.” Lære og liv, nr. 1/2009, s. 40

[4] Ibid, s. 42

[5] Mellom anna basert på nokre bibeltekstar, samt veksellesinga for dagsbøna onsdag i boka Tidebøn (Bergen: Efrem forlag 2009, s. 60)

Gratulerar med dagen!

I dag er det grunnlovsdagen vår her i Noreg, og eg vil gjerne byrja med å sitere fyrste lesetekst for Den norske kyrkja i dag.

Det står skrive i Pauli brev til Efesarane i det 3. kapitlet:

14 Difor bøyer eg mine kne for Far,
15 han som har gjeve namn til alt som heiter far i himmel og på jord.
16 Må han som er så rik på herlegdom,
styrkja dykkar indre menneske med kraft ved sin Ande.
17 Må Kristus ta bustad i hjarta dykkar ved trua,
og de stå rotfeste og grunnfeste i kjærleik.
18 Må de saman med alle dei heilage
få styrke til å fatta breidd og lengd, høgd og djupn,
19 ja, kjenna Kristi kjærleik som er større enn nokon kan forstå.
Må de bli oppfylte med heile Guds fylde!
20 Han som verkar i oss med si kraft
og kan gjera så uendeleg mykje meir enn alt det vi bed om og skjønar,
21 han vere ære i forsamlinga og i Kristus Jesus
gjennom alle ætter og i alle æver! Amen.

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova.
Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

Grunnlovsdagen vår handlar over alt om fridom, men fridom må forankrast i sanninga — i Gud. Som vi ser av teksten, så handlar det om å bøya kne for vår himmelske Far. Men på kva måte kan vi bøya kne for Han, dvs. tilbe Gud? Eg trur at ein av dei viktigaste er å fylgje dei boda Kristus gav oss — og leva eit liv i retteleg dygd. Eg trur dette kjem best fram i ei av salmane som ofte vert sunge 17. mai i kyrkjene landet over (Dnk). Det er Nos 560, og i v. 3-5 står det:

3 Ja, lat Guds ord frå bera
si grøde i kvar grend,
så du eit land må vera
som høgt i dygder stend,
4 eit land som Gud velsignar,
der Andens grøde gror,
ein hage de det dignar
kvar grein med frukt til jord,
5 der folk med kristne dygder,
med god og gudlæg sed
bur sælt i sine bygder
i lukke, kjos og fred!

Eg trur at hovudpoenget i desse salmeversa, dikta av Elias Blix i 1896, er å få fram kva det er som er viktig med grunnlovsdagen vår; dei dygdene som landet vårt er bygd over. Grunnlovsfedrane som var samla på Eidsvoll på denne dagen, 195 år tilbake, hadde desse dygdene i bunn. Dei laga grunnlova vår, slik at landet skulle veksa fram i dygder, og ikkje ramla saman.

Men dygdene våre, vår moral generelt — og vår fridom — er knytt til Gud. Difor vil eg i dag sitere Henrik Wergeland, frå ei preik han hadde på ein Kristi himmelfartsdag over Markus 16:14ff. Det kan kankje ikkje, som Ronald Fangen seier, rosast for teksttruskap, men den er “et frihetstestamente av enestående art og rang.” Eg siterer (frå eit essay av Ronald Fangen):

“Også vi forstå og føle at den 17de mai er den velsignelsesrigeste dag, Gud har ladet lyse over Norriges fjelde; og derfor vide vi, at den først og fremst bør feires med tak til Gud … Ja, vi vide mere: Vi vide at Gudsfrygt må være ethvert riges første grundlov, om det skal beståe.”

“Vi berømme os forgjæves av at være frie, når vi endnu kun lystre vore lyster, adlyde vore lidenskaber, når synden endnu hersker over os, når vi endnu ikke ere i stand til at dæmpe vor vrede, vor vellyst eller til at sætte havesyken skranker og kue æresyken og forfængeligheden, og under alle omstændigheder vælge og følge det den prøvende fornuft erkjender for det ene rette. Den der gjør synd — sier Jesus — er syndens træl.”^[1]

I dag vil eg oppfordre til å ta fram dei gode dygdene, leve etter dei, og gjere det i takkseing (eller eukaristi) til Gud. La oss be:

Herre Gud, himmelske Far, vi takkar deg for at vi får leva i ein fri nasjon, at vi har overflod — ja, at vi har så mykje at vi kan dela det med andre. Vi ber deg om å minna oss på at skilde frå deg kan vi ingen ting gjera. Av den grunn takkar vi for at du, som eit teikn på vår fridom i Kristus, har gjeve oss bøna slik at vi kan be om alt i Kristi namn. Lær oss ved din Heilage Ande å be rett, så vi i tillit til lovnaden din lever i bønesamfunn med deg saman med alt ditt folk, ved Son din, Jesus Kristus, vår Herre, som med deg og Den Heilage Ande lever og råder, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen!

Noter:

[1] Ronald Fangen, “Om frihet,” i: Ronald Fangen/C.F. Engelstad (red.), Essays (Norske Essayister). Oslo: Grøndahl/Dreyer 1995, s. 134

[2] Basert på kollektbøn for 5. søndag etter påske, Dnk. (Tekstane i kyrkjeåret. Oslo: Verbum 1990, s. 275)

Forbundet sin kjønnsnøytrale vigslingsliturgi

For ei tid tilbake kom Norges Kristelige Studentforbund med ein ny ekteskapsliturgi. Så eg bestemte meg for å ta ein titt på denne i dag. Og eg må seie at det er skremmande korleis folk klarar å klippe saman Bibelen for å få den til å passa saman med sitt bilete av kristentrua.

Det fyrste eg reagerte på, var inngangsordet. I seg sjølv er det kanskje “lovleg,” men eg trur at dete berre vengeklippar Gud. “I Gud, Skaperens, Jesus Kristus, Frigjørerens og Den hellige Ånd, Livgiverens navn” skal ein seie. Eg meiner det er uheldig å sementere personane i ein funksjon når dei er så mykje meir. (Meir om dette her.)

Det eg reagerte sterkast på, var den fyrste lesinga. Der skal en lese 1Mos 1:26a og 27a:

Då sa Gud: “Lat oss skapa menneske i vårt bilete, i vår likning! … Så skapte Gud mennesket i sitt bilete…

For å passa dette inn i sitt syn på kristentrua, må ein altså klippa bort det som ikkje passar inn. Her er alt, inkludert 26b og 27b:

Då sa Gud: “Lat oss skapa menneske i vårt bilete, i vår likning! Dei skal råda over fiskane i havet og fuglane under himmelen, over feet og alle villdyra og alt krypet som krælar på jorda.” Så skapte Gud mennesket i sitt bilete, i Guds bilete skapte han det, til mann og kvinne skapte han dei. (Mi utheving)

Så, for å skapa ein kristen liturgi for kjønnsnøytrale ekteskap så må ein altså klippe og lime — og endar opp med ein ikkje-kristen liturgi. Kvifor har desse eit så stort behov for å kalla seg kristne, når dei gong på gong viser at dei har null respekt for den kristne overleveringa?

Den trancendentale krafta åt liturgien

Også publisert på Mediator Dei. Lettare redigert.

I 2010 er det planlagt at vi i Dnk skal byrja å bruka den nye forma av Herrens bøn, slik vi finn den i NT05. I staden for “Fadervår, du som er i himmelen…” skal vi be “Vår Far i himmelen…” Eg er skeptisk til dette prosjektet, og vil her nemna to grunnar, ein pastoral og ein estetisk. (Den pastorale har ikkje så mykje å gjera med overskrifta på denne posten, men det har den estetiske.)

1. Pastoralt sett er det uheldig å byta form av Herrens bøn no. For dei eldste vil dette kanskje vera tredje, fjerde eller til og med kanskje femte gongen dei må læra seg ein ny form av bøna. Bokmål: 1930, (evt. 1975,) 1978 og 2010. Nynorsk: 1917, 1938, (evt. 1975,) 1978 og 2010. Dette er kanskje ikkje det største problemet, men det er likevel eit problem.

2. Ei omsetjing av Bibelen bør liggja nært opp til daglegtalen. Den skal snakka til dagens menneske på ein måte dei forstår. Ein kan dermed enklare forstå det grensesprengjande i kristendommen, at vi har eit Far-barn-forhold til Gud, at vi kan kalle Han ‘Abba, Far.’ Men det betyr ikkje at ein må gjera det same i liturgien.

Den katolske kyrkja kom, ved Erik Gunnes, med ei radikal omsetjing av Herrens bøn i 1968, ti år før Bibelselskapet si førre omsetjing (1978) og 37 år før den nyaste (2005). Bøna er der uforma slik (Matt 6,9-13):

Du vår Far i himlene!
La ditt navn lyse blant oss,
og opprett ditt rike;
som i himmelen, la din vilje skje fyldest på jorden!
Gi oss det brød vi trenger idag.
Tilgi oss hva vi har forbrutt,
som også vi har tilgitt dem som har forbrutt seg mot oss.
Og bring oss ikke i fristelsens vold,
men riv oss ut av det ondes makt!

Men denne radikale omsetjinga, som vart godteke som omsetjing frå gresk av dåverande biskop John W. Gran, hindrar ikkje Den katolske kirke kyrkja i Noreg i å bruka forma av 1930 i liturgien. Kvifor det? Jo, eg trur det er fordi dei har ei god forståing av at vi også treng eit rom for det som er annleis, for det ekstraordinære, for det som transcenderar det daglege. For Gud er ikkje berre Far. Han er også den trascendente, den vi tilber.

Messa er møteplassen mellom himmelen og jorda. Og difor bør språket vera litt ekstraordinært. Og denne rolla kan gamla språk ha, rett og slett fordi dei ikkje vert brukt til dagleg. Eg trur at dei fleste vil skjøna dette, med mindre dei har det som ein ven av meg kalla for ein ‘velutviklet dagligtalefetisjisme.’

Om 100 år bruker ein kanskje dagens språk i liturgien. Dette er ikkje fordi gamle språk er magiske, men fordi dei peiker utover det daglege til det som er over oss — til Gud.

Eit nytt hjarte

4. sundag etter påske

Dagens tekstar finn de her (Dnk) og her (Dkk).Eg held meg i dag til GT-teksten frå Dnk.

Det står skrive hjå profeten Esekiel i det 36. kapitlet:

26 Og eg vil gje dykk eit nytt hjarta og la dykk få ei ny ånd inni dykk. Eg vil ta steinhjarta ut or kroppen dykkar og gje dykk eit kjøthjarta i staden. 27 Min Ande vil eg gje inni dykk, og eg vil laga det så at de fylgjer mine føreskrifter og tek vare på mine lover, så de lever etter dei. 28 Då skal de få bu i det landet eg gav fedrane dykkar. De skal vera mitt folk, og eg vil vera dykkar Gud.

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova.
Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

Det eg tenker mest på når eg les denne teksten er sakramenta. I Confessio Augustana (kap. 5) står det at “med Ordet og sakramenta som middel vert Den Heilage Ande gjeven, han som verkar trua, kvar helst og når Gud tykkjer om det.”^[1] “Min Ande vil eg gje inni dykk,” seier Herren, “og eg vil laga det så at de fylgjer mine føreskrifter og tek vare på mine lover, så de lever etter dei.” (Esek 36:27) Og, ved denne Anden får vi også del i nattverden — Herrens kropp og blod. I denne samanhengen vil eg gjerne sjå litt på historia om Dracula. (SPOILER WARNING!)

Den verklege Dracula. (Frå: Weird Encyclopedia)

I går såg eg Francis Ford Coppola sin meisterlege versjon av Bram Stokers Dracula. Og eg trur at denne historia kan fortelja oss noko svært viktig om den kristne trua. Det byrjar med at Dracula er ein Guds soldat, men kjærleikssorg, etter at kona tek sjølvmord og ikkje vert gravlagd, fornektar han Gud — og byrjar på eit langt hemntokt.

Det er to svært viktige ting med denne filmen. For det fyrste ser vi i (den vonde) grev Dracula ein viktig kontrast til Kristus. Dracula kjem får å ta ditt blod, for å drepa deg — og gjera deg til ein av dei ‘levande døde.’ Kristus, derimot, gjev sitt eige blod, gjev oss ein ‘blodoverføring.’ Han kjem med liv — for å gjera oss til meir levande. Nattverden er det kristne livet sin hovudpuls. Utan den er det ingen kristendom. Kristus seier det slik:

“Sanneleg, sanneleg, eg seier dykk: Dersom de ikkje et kroppen til Menneskesonen og drikk blodet hans, har de ikkje livet i dykk. Den som et min kropp og drikk mitt blod, har evig liv, og eg skal reisa han opp på den siste dagen.” (Joh 6:53f)

For det andre er Dracula si frelse i slutten svært viktig. Ingenting er umogeleg for Gud, sjølv ein Dracula kan nå frelsa, sjølv han kan få eit nytt hjarte, sjølv han kan verta eit Guds barn. Og dette trur eg er svært viktig å huska på i våre dagar. La oss be:

Lova vere Gud, vår Herre Jesu Kristi Far, Han som i Kristus velsigna oss med all Andens velsigning i himmelen. Vi bed deg: Gje dei som i dag vert døypte del i din nåde, og gje oss på nytt del i den som du ein gong gav oss i det badet som gjenføder og fornyar ved Den heilage ande. Sjå i nåde til oss, og la oss ein gong få stå rettferdige for deg som arvingar til det evige livet. Amen.

Noter:

[1] Arve Brunvoll, Vedkjenningsskriftene åt Den norske kyrkja. Ny omsetjing med innleiingar og notar. Oslo: Lunde 1979, s. 49. Mi utheving.

Ein liten test…

Eg tok ein liten test om eukaristisk teologi, og slik vart (det kanskje ikkje så overaskande) resultatet:

You Scored as Catholic
You are a Catholic. You believe that the bread and wine are transformed by the priest and become the Body and Blood of Christ. Though the accidents, or appearance, of bread and wine remain, the substance has been changed. The Eucharist remains the Body and Blood of Christ after the celebration, and is reserved in the Tabernacle; Eucharistic devotions are proper. As the whole Christ is present under either species, you partake fully of the Eucharist even if you receive only one.

Catholic

94%

Orthodox

88%

Luther

50%

Calvin

31%

Zwingli

13%

Unitarian

0%

Eucharistic theology
created with QuizFarm.com

Ekklesiologisk doketisme?

I Nikenum kan vi lesa om kyrkja sine fire grunnkarakteristikkar: “Vi trur på ei heilag, katolsk og apostolisk kyrkje.” Eg skal ikkje skrive direkte om dei tre siste, men eg skal no konsentrera meg om kyrkja sin einskap — at det er éi kyrkje.

Grunnlaget for dette finn vi i Kristi øvsteprestelege bøn i Joh 17:

“Eg bed at dei alle må vera eitt, slik du, Far, er i meg og eg i deg. Slik skal dei òg vera i oss, så verda skal tru at du har sendt meg. Den herlegdomen som du har gjeve meg, har eg gjeve dei, så dei skal vera eitt slik som vi er eitt: eg i dei og du i meg, så dei heilt og fullt kan vera eitt. Då skal verda skjøna at du har sendt meg, og at du har elska dei slik du har elska meg.” (Joh 17:21-23)

Men på kva måte vert denne einskapen konstituert? Ut Kristi øvsteprestelege bøn trur eg vi kan konkludere med at det er snakk om ein synleg, konkret einskap. “Då skal verda skjøna at du har sendt meg, og at du har elska dei slik du har elska meg” seier Kristus. Men for at verda skal skjøna at vi er eitt, må denne einskapen vera konkret. Vi ser også dette i Pauli fyrste brev til kyrkjelyden i Korint, knytt til sakramenta:

“Velsigningsbegeret som vi velsignar, gjev det ikkje del i Kristi blod? Brødet som vi bryt, gjev det ikkje del i Kristi kropp? Fordi det er eitt brød, er vi alle éin kropp. For vi har alle del i det eine brødet.” (1Kor 10:16f)

“For liksom kroppen er éin, endå han har mange lemer, er alle lemene éin kropp, endå dei er mange. Slik er det med Kristus òg. For med éin Ande vart vi alle døypte til å vera éin kropp, anten vi er jødar eller grekarar, slavar eller frie, og alle fekk vi éin Ande å drikka.” (1Kor 12:12f)

Men dersom einskapen er synleg og konkret, vil ikkje det bety at einskapen må finna plass ein konkret, fysisk stad? Kan vi som ikkje er medlemmar i Den katolske eller Den ortodokse kyrkja (som kan sporast tilbake) verkeleg seia at vi er eitt? Er det kanskje dette som gjer at så mange protestantar, mot Bibelen, snakkar om einskapen som ein abstrakt greie? Og vil ikkje dette vera ein slags ekklesiologisk doketisme? (Dette siste har Bryan Cross skrive om her og her.) Så, kan vi faktisk seie at vi er Bibelske, og at vi er medlemmar av Kristi kyrkje?

Nokre refleksjonar rundt Israel, jødane og kristendommen

I DagenMagazinet på fredag (17.04.09), og i eit bilag til avisa same dagen, var det fokus på Israel, og på MIFF. I sjølve avisa var det skrive ei melding av boka Glemt av sine egne, som er skrive av Jens Olav Mæland, og som handlar om kristne i midtausten. I bilaget var det ein artikkel om Den katolske kyrkja si historie med jødehat.

I sistnemnde vert det nevnt at Vatikanet ikkje godtok staten Israel, og at pave Paul VI var der éin dag i 1964 der han nekta å ta namnet Israel i sin munn, og nekta å titulera presidenten som president. Dette er sikkert ikkje ein god ting, og dei siste pavane har gjort mykje for å retta opp att dette — mellom anna ved at Pave Johannes Paul II oppretta diplomatiske band mellom Israel og Vatikanet. (No trur eg at grunnen til at ein ikkje godtok dette, var at folk ikkje såg på dette som ein utelukkande sekulær stat, men som ei guddomleg handling, og oppfyllinga av landløfter, noko som vi som kristne ikkje nødvendigvis bør godta.)

Pave Johannes Paul II oppretta som sagt dei diplomatiske banda mellom Israel og Vatikanet, og dette vert nemnt i teksten som ein av dei positive tinga han gjorde. I same andedrag legg dei til at han sørga for at ein ikkje skulle driva misjonsarbeid overfor jødar. Eg har ikkje sjekka denne siste påstanden, men eg må berre spørje: Skal dette liksom vere noko positivt? Treng ikkje jødar frelse som alle andre? Er det ikkje nettopp det som er Paulus sitt poeng i Rom 3, der han polemiserar mot jødar som meiner at dei er betre enn andre? “Kva skal vi seia til dette? Har vi jødar nokon fordel framfor andre? Nei, på ingen måte! Vi har då nettopp skulda både jødar og grekarar og sagt at dei er under synd alle saman.” (Rom 3:9) “Men no er Guds rettferd, som lova og profetane vitnar om, openberra utanom lova. Dette er Guds rettferd, som blir gjeven ved trua på Jesus Kristus til alle som trur. Her er det ingen skilnad, for alle har synda og manglar Guds herlegdom. Men ufortent og av hans nåde blir dei kjende rettferdige, frikjøpte i Kristus Jesus.” (Rom 3:21-24) Og dette tek meg til medlinga av Mæland si bok.

Der skriv Morten Fjell Rasmussen frå MIFF ein interessant tekst, med sikkert mykje god kritikk. Men det mest påfallande er at han ikkje nemner det som eg ser på som det viktigaste i boka, nemleg ideologien og teologien som ligg bak mykje av det som vert sagt og gjort av dei såkalla kristensionistane, mellom anna dei som står bak den Internationale Kristne Ambassade i Jerusalem. Dei har, ved pengeinnsamling, mellom anna vore ‘involvert’ i planar om at ein skal byggja opp att tempelet. Kanskje har eg misforstått, men korleis er dette ikkje på kollisjonskurs med den kristne trua? Har desse kutta ut hebrearbrevet?

Nei, vi kristne må halda oss borte frå slikt. Og vi må forstå at alle treng frelse — og at det ikkje er “frelse i nokon annan, for under himmelen er det ikkje gjeve menneska noko anna namn som vi kan bli frelste ved,” nemleg Jesus Kristus, vår Herre. (Apg 4:12)

Kan ein vere prest i Dnk og i frikyrkja samstundes?

Også publisert på verdidebatt.no. Her noko redigert.

I onsdagens utgåve av DagenMagazinet (her er ei lenke til nettutgåva) står det at Ola Ohm “skriver kirkehistorie når han snart ordineres til prest i Den norske kirke og i Frikirken samtidig.” Han seier at han med dette håpar å kunne bidra til meir einskap blant kristne. “Jeg har tenkt at det er på tide at noen beveger seg over de kirkelige skillelinjene og bygger dem ned” seier han. “Derfor er det naturlig for meg å ha prestejobb både i statskirken og i Frikirken.”

Dei fleste kristne er vel, som Ohm, leie for dei splittane som finst i kyrkja. Kristus har jo kalla oss til å vera eitt.

“Eg er ikkje lenger i verda, men dei er i verda, og eg går til deg. Heilage Far, hald dei fast i ditt namn, det namnet du har gjeve meg, så dei kan vera eitt slik som vi er eitt.” (Joh 17:11) “Eg bed at dei alle må vera eitt, slik du, Far, er i meg og eg i deg. Slik skal dei òg vera i oss, så verda skal tru at du har sendt meg. Den herlegdomen som du har gjeve meg, har eg gjeve dei, så dei skal vera eitt slik som vi er eitt: eg i dei og du i meg, så dei heilt og fullt kan vera eitt. Då skal verda skjøna at du har sendt meg, og at du har elska dei slik du har elska meg.” (Joh 17:21-23)

Men kva skal denne einskapen stå i? I Bibelen vert det lagt eit stort trykk på einskap. Den mest kjende er kanskje Paulus si lange formaning i Ef 4:3-6:

Gjer alt de kan for å ta vare på einskapen i Anden, i den fred som bind saman: éin kropp og éin Ande, liksom de fekk éi von då de vart kalla, éin Herre, éi tru, éin dåp, éin Gud og Far for alle, han som er over alle og gjennom alle og i alle.

Og så har vi også ein annan tekst, 2Kor 13:11: “Til slutt, sysken, gled dykk! Ta imot både rettleiing og oppmuntring! Ha eitt og same sinnelag, hald fred med kvarandre, så skal kjærleikens og fredens Gud vera med dykk.” Omgrepet “Ha eitt og same sinnelag” heiter, “Vis enighet” på bokmål.

Men kan vi seie at Dnk og frikyrkja har “eitt og same sinnelag”? Viss ikkje, så er det absurd å skulla tene som prest i begge to. Prestetenesta er ikkje ein kulturell greie, det er ei hyrdeteneste. Og korleis kan ein ha tillit til ein hyrde som tener to kyrkjesamfunn som står i motsetnad til kvarandre i forskjellige spørsmål? Kva ekklesiologi, kyrkjelære, er det som ligg bak dette?

Kommunitetar og husforsamlingar

I det siste har det vore ein lang diskusjon^[1] omkring forholdet mellom lekfolk og prestar (og biskopar), og vi kom mellom anna inn på spørsmålet rundt husforsamlingar og kommunitetar. Eg postar no eit nytt innlegg, sidan eg her vil fokusera på eit av spørsmåla, og så kan vi diskutere resten i den opphavlege posten.

I ein av kommentarane eg (og ein annan) fekk frå ein av debattantane, Sjur Jansen (som har ein blogg her) vert det hevda at vi “gjør narr av vennemåltider i menighetssammenheng.” Eg kan sjølvsagt ikkje svara for andre enn meg sjølv, men eg vil seie at eg faktisk bur i ein kommunitet i Bergen, ein studentheim: Collegium Sta Sunniva / Sta Sunniva Studenthjem. (Nettsidene har ikkje vore oppdatert på lenge, men det står litt om livet på huset der.) Der har vi ein forstandar, som — for å parafrasera Sjur Jansen — opnar heimen sin for samlingar.

Mandag – fredag har vi morgonmesse kl. 07.20, med nattverd — samt at vi har ein lang frukost kvar fredag, som også er open for folk som ikkje bur der. Mandag – tordag har vi også kveldsbøn. (Tysdag er det taizébøn; mandag, onsdag og torsdag er det tidebøn, der vi ber bibelske salmar slik kyrkja har gjort til alle tider.) Utanom dette kan folk sjølvsagt ha bønemøte i kapellet, og så er det i tillegg ein del foredragsverksemd.

Ut frå dette er det berre tull at eg “gjør narr av vennemåltider i menighetssammenheng.” Eg er med på dette ofte. Det eg ikkje ser at Sjur Jansen (eller Are Karlsen) har påvist, er at dette nødvendigvis står i motsetnad til ein hierarkisk struktur. Eg lever dagleg i dette, og finn denne premissen heilt malplassert, direkte feilaktig — samt svært prega av ein stråmannsargumentasjon der ein kjempar mot ein abstrakt idé om kva hierarki er, og kva ‘frukt’ det produserar. For meg virkar det også å vera prega av ein kvasi-marxistisk ‘systemkritikk’ der ein, i staden for å kritisera (syndige) menneske, endar opp med å kritisere eit abstrakt ‘system.’

Så, kunne dei kanskje vist kvifor vi skal tru på premissen om at hierarki står i motsetning til fellesskap, når det ikkje stemmer overens med erfaringa?

Noter:

[1] Sjå her, her og her.

Ja, Han er sanneleg oppstaden!

Påskenatt/påskedag

God påske!

Oppdatering: Anbefalar å lesa Bjørn Are Davidsen sine tankar omkring oppstoda og historisk forsking.

For omlag ein time sidan kom eg heim frå påskenattsmesse i Mariakirken i Bergen. Så no vil eg skrive ein kort refleksjon rundt oppstoda, men fyrst vil eg sitere frå Jesja, ein av lesetekstane for påskenattsliturgien i Den katolske kyrkja. (Natta/dagens tekstar finn de her og her for Den katolske kyrkja og her og her for Den norske kyrkja. Det er nok ein viss overlappping.)

Det står skrive hjå profeten Jesaja i det 55. kapitlet:

1 Å, alle de tyrste, kom og få vatn! Og de som ikkje har pengar, kom! Kjøp korn og et! Ja, kom og kjøp utan pengar og utan betaling vin og mjølk! 2 Kvi gjev de ut pengar for det som ikkje er brød, og dykkar arbeidsløn for det som ikkje kan metta? Å, høyr på meg! Så skal de få eta det som godt er, og gleda dykk over feite retter! 3 Vend øyra hit og kom til meg, høyr, så skal de få leva! Så gjer eg med dykk ei evig pakt og syner dykk trufast mi miskunn, så som eg gjorde mot David. 4 Han sette eg til eit vitne for folk, til hovding og fyrste for folkeslag. 5 Ja, du skal kalla på folk du ikkje kjenner, og folk som ikkje kjenner deg, skal skunda seg til deg; for Israels Heilage, Herren din Gud, har gjeve deg ære og herlegdom. Søk Herren medan han er å finna! 6 Søk Herren medan han er å finna, kall på han den stund han er nær! 7 Den gudlause må venda seg frå sin veg og ugjerningsmannen frå sine tankar og snu om til Herren, så skal han visa miskunn, til vår Gud, for han er rik på tilgjeving. 8 For mine tankar er ikkje dykkar tankar, og dykkar vegar er ikkje mine vegar, seier Herren. 9 Nei, så høg som himmelen er over jorda, så er mine vegar høgare enn dykkar vegar og mine tankar høgare enn dykkar tankar. 10 Liksom regnet og snøen fell ifrå himmelen og ikkje fer opp att dit, før dei har vatna jorda og gjeve henne grorkraft og grøde, ja, gjeve såkorn til den som skal så, og brød til den som skal eta, 11 så er det òg med mitt ord, det som går ut or min munn. Det vender ikkje tomt tilbake til meg, men gjer det eg vil, og fullfører det eg sender det til.

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova.
Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

Det eg skal konsentrera meg om her, er dei siste to versa. Der seier Gud det slik ved profetens munn: ”Liksom regnet og snøen fell ifrå himmelen og ikkje fer opp att dit, før dei har vatna jorda og gjeve henne grorkraft og grøde, ja, gjeve såkorn til den som skal så, og brød til den som skal eta, så er det òg med mitt ord, det som går ut or min munn. Det vender ikkje tomt tilbake til meg, men gjer det eg vil, og fullfører det eg sender det til.” Gud sende sitt ord julenatt. Då vart Ordet menneske (Joh 1:14), Ordet som var frå opphavet av (Joh 1:1), Han som ”har sitt opphav i gamal tid, han er frå eldgamle dagar,” som det heiter i ein av lesetekstane julekveldsliturgien (Mika 5:1).

Vår himmelske Far sende ut Ordet, og det kom ikkje tomt tilbake til Han. Han gjorde sin Fars vilje, og fullførde det som Han vart sendt for å gjera. Kristus vart menneske for å ta oss med tilbake att i fanget åt Faderen, tilbake til vårt eigentlege opphav. Han kom tilbake til Faderen med mennesket, herleg og opphøgd — oppstaden! Og ved Han har vi også del i dette, ved vår dåp der vi døydde frå oss sjølve, og stod opp at med Kristus til evig liv! Då vil eg gjerne sitere ein salme av biskop emeritus Johan Nordahl Brun. Den er skrive i 1786, og vart omsett til nynorsk av Bernt Støylen i 1904. (Nos 180):

Jesus lever, gravi brast!
Han stod opp med guddoms velde.
Trøysti står som fjellet fast,
Kristi strid og blod skal gjelde.
Lynet blinkar, jordi bever,
gravi brast, og Jesus lever!

Eg har vunne, Jesus vann!
Mørkheims makt for honom rømde;
Krist or gravi utgang fann
og for evig døden dømde.
Open har eg himlen funne,
Jesus vann, og eg har vunne!

La oss be:

Allmektige Gud, himmelske Far, vi høglovar ditt heilage namn og takkar deg for den store nåde og miskunn at du gav Son din for syndene våre og reiste han opp så vi skulle verta rettferdige for deg. Vi bed deg: Gjev oss din Heilage Ande, så vi kan leva i krafta av Kristi oppstode og etter livet her vekkjast opp til det evige livet, ved Son din, Jesus Kristus, vår Herre, som med deg og Den Heilage Ande lever og råder, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen.^[1]

Piero della Francesca. The Resurrection of Christ.

Noter:

[1] Kollektbøn for påskedag, Dnk. (Tekstane i kyrkjeåret. Oslo: Verbum 1990, s. 235)

Den store laurdagen

“Den sjuande dagen hadde Jesus Kristus,
vår Herre, fullført heile sitt verk. Så kvilte
Han den sjuande dagen etter at han
hadde gjort alt dette.”

— Lett omskriving av Gen 2:2

Ære vere Faderen og Sonen og Den Heilage Ande, som var, er og vera skal, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen!

Hans Holbein. The Body of the Dead Christ in the Tomb., 1521. (Olga’s Gallery)

Den lange, gode fredagen

Langfredag/Den gode fredagen

Tekstane i dag finn de her (Den katolske kyrkja). Eg vil berre sitera epistelteksten.

Det står skrive i Hebrearbrevet i det 4. og 5. kapitlet.

4:14 Sidan vi no har ein stor øvsteprest som har gått inn gjennom himlane, Jesus, Guds Son, så lat oss halda fast på vedkjenninga! 15 For vi har ikkje ein øvsteprest som ikkje kan lida med oss i vår vanmakt, men ein som er prøvd i alt på same måten som vi, men utan synd. 16 Lat oss difor stiga fram for nådens kongsstol med frimod, så vi kan finna miskunn og nåde til hjelp i rette tid. 5:7 Då Jesus levde som menneske, bad han i naud med høge rop og tårer til han som kunne berga han frå døden, og han vart bønhøyrd fordi han var gudfryktig. 8 Endå han var Son, lærde han lydnad ved å lida. 9 Då han hadde nådd fullendinga, vart han ei kjelde til evig frelse for alle som lyder han.

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova.
Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

Desse versa fortel oss litt om kven Kristus er, og kva Hans frelsesverk er heilt essensielt. Eg skal ikkje dvela så mykje med akkurat denne teksten, men vil rett og slett skrive nokre tankar omkring korleis Kristus, ved sin død — og vidare — kunne verta “ei kjelde til evig frelse for alle som lyder han.”

Det fyrste vi må slå fast, er at krossfestinga ikkje handlar om at Gud tømmer sin vreide ut over Sonen. I 1947 skreiv Dorothy L. Sayers ei bok som mellom tok opp dette; The Dogma is the Drama. Ho gjengav der, i nærast katekistisk spørsmål-svar form, kva kvardagsfolk meinte om kristendomen. Om forsoninga skreiv ho:

Spørsmål: Kva blir meint med forsoninga?
Svar: Gud ønska å fordømme einkvar, men hans vreide vart tilfredstilla ved krossfestinga av hans eigen Son, som var heilt uskuldig, og difor eit spesielt skikka offer. Gud fordømmer no kun personar som ikkje fylgjer Kristus eller som aldri har høyrt om han.^[1]

Men denne type teologi, som dessverre er så altfor dominerande i vår kristne tradisjon, tar ikkje inkarnasjonen på alvor. Døden på krossen handlar ikkje om at Kristus døydde for at vi skulle sleppe unna, men at Han døydde for å transformera vår død. I Kristus vert døden ein vinning, som Paulus seier. Poenget med krossen må — ja, det må! — forståast i lys av inkarnasjonen, ikjøtinga. Paulus skriv at Kristus “for dykkar skuld vart fattig då han var rik, så de ved hans fattigdom skulle verta rike.” (2Kor 8:9) Dette handlar ikkje om rikdom i pengar, det er ein metafor. Gud vart menneske, og levde som menneske, slik at vi kan få del i det guddomlege, slik at vi kan få “del i guddomleg natur” (2Pet 1:4). Eller slik Johannes seier det: “Og Ordet vart menneske og tok bustad mellom oss. Og vi såg hans herlegdom, ein herlegdom som den einborne Sonen har frå Far sin, full av nåde og sanning.” (Joh 1:14)

Kristi lydnad til døden handla altså ikkje om krossen i og for seg. For at vi skulle få “del i guddomleg natur,” så måtte Gud verta menneske og leve som menneske og på den måten herleggjere og ta opp i seg alt det menneskelege. Eit fundamentalt prinsipp som ligg bak inkarnasjonstanken er ideen om at det menneskelege som ikkje er teke opp i Kristus heller ikkje er frelst.

Kristus er Guds Lam, som ber verdsens synd. Og ved Han vert vi Guds hjord. Vi dør frå oss sjølve ved Kristi død, og slik kan vi stå opp med Han til eit nytt liv. “Vi vart gravlagde med han då vi vart døypte med denne dåpen til døden,” skriv Paulus. “Og slik Kristus vart oppreist frå dei døde ved sin Fars herlegdom, skal vi òg vandra i eit nytt liv. Har vi vakse saman med Kristus i ein død som er lik hans, skal vi òg vera eitt med han i ei oppstode som er lik hans.” (Rom 6:4f)

La oss be:

Vi takkar deg, himmelske Far, fordi du gav oss din einborne Son, så kvar den som trur på Han, ikkje skal gå fortapt, men ha evig liv. Vi bed deg: la dette verta til eit føredøme for oss, slik at vi kan leva eit heilt og heilagt liv, til din hugnad. Ved Son din, Jesus Kristus, vår Herre som med deg og Den Heilage Ande lever og råder, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen.

Noter:

[1] Sitert frå Jacob Frode Knudsen, “Måtte Jesus dø?” Spor (magasin for Bergen domkirke menighet), nr. 2/2007, s. 13 (omsett til nynorsk).

“For vi har alle del i det eine brødet…”

Skjærtorsdag

Tekstane for skjærtordag finn de her (Den katolske kyrkja). Eg vil berre sitera epistelteksten.

Det står skrive i Paulus sitt 1. brev til Korintarane i det 11. kapitlet.

23 For eg har teke imot frå Herren det eg òg har overgjeve til dykk: Den natta Herren Jesus vart sviken, tok han eit brød, 24 takka, braut det og sa: «Dette er min kropp, som er for dykk. Gjer dette til minne om meg!» 25 Like eins tok han begeret etter måltidet og sa: «Dette begeret er den nye pakta i mitt blod. Kvar gong de drikk av det, gjer det til minne om meg!» 26 For kvar gong de et dette brødet og drikk av begeret, forkynner de Herrens død, heilt til han kjem.

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova.
Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

I fyrste lesetekst (frå 2Mos 12) les vi om innsetjinga av påsken. Vi les der at israelsfolket fekk fire distinkte bod: Dei skulle (1) ta seg ut eit lam, v.1-5, (2) slakta lammet, v.6, (3) stryka blodet åt lammet “på dei to dørstolpane og dørbjelken i husa der dei et det,” v. 7, og (4) eta lammet, v.8-9. Påsken i 2. Mosebok er prototypen på den verkelege påsken, som vi les om i teksten eg har sitert oppfor. La oss samanlikna dette med boda til israelsfolket:

(1) Kristus, Guds Lam, gav seg sjølv, ofra seg sjølv. I Hebr 10:3-10 kan vi lesa om dette:

Men offera er kvart år ei påminning om synd. For blod frå oksar og bukkar kan umogleg ta bort synder. Difor seier Kristus når han stig inn i verda: Slaktoffer og offergåve ville du ikkje ha, men ein kropp laga du til meg; brennoffer og syndoffer har du inga glede av. Då sa eg: Sjå, her kjem eg for å gjera din vilje, Gud. I bokrullen er det skrive om meg. Først seier han: «Slaktoffer og offergåver, brennoffer og syndoffer ville du ikkje ha og hadde du ikkje hug på», endå det er slike offer som blir borne fram etter lova. Deretter seier han: «Sjå, her kjem eg for å gjera din vilje.» Han opphevar det første så han kan setja det andre i verk. På grunn av denne viljen er vi helga ved at Jesu Kristi kropp vart boren fram som offer éin gong for alle.

Dette ser vi også symbolisert i offertoriet. Der ber presten fram takkofferet på vegne av kyrkjelyden (Fil 2:17), liksom Kristus bar seg sjølv fram frå unnfanginga til døden. Vi ser også ein klar skilnad mellom dyreofra og Kristi offer. “Men offera er kvart år ei påminning om synd” står det. Men Kristi offer er eit påminning om frelsa. “Gjer dette til minne om meg,” som Kristus seier det.

(2) Kristus, Guds Lam, vart ofra på krossen, liksom lammet vart slakta. Og vi kan sameinast med Han i døden (og i oppstoda), slik Paulus skriv om i Rom 6. I messa ser vi dette i konsekrasjonen. Der vert Kristi offer nærverande, ved Andens kraft. Kristus vart krossfest, men hadde ‘kontrollen.’ På same måte som Kristus gav seg sjølv på krossen, gjev Han seg sjølv til oss i nattverden. (Presten opererer her in persona Christi, i Kristi person.)

(3) Kristi gjev blodet sitt til oss i nattverden, for at vi slik skulle ha del i frelsa. “Velsigningsbegeret som vi velsignar,” spør Paulus, “gjev det ikkje del i Kristi blod?” (1Kor 10:16a) Vi ser også dette i 1Joh 1:7: “Men dersom vi vandrar i lyset, liksom han er i lyset, då har vi fellesskap med kvarandre, og blodet frå Jesus, hans Son, reinsar oss for all synd.”

(4) I nattverden gjev Kristus sin eigen lekam til oss, liksom israelsfolket åt påskelammet. “Brødet som vi bryt,” spør Paulus, “gjev det ikkje del i Kristi kropp? Fordi det er eitt brød, er vi alle éin kropp. For vi har alle del i det eine brødet.” (1Kor 10:16b-17) Dersom vi vil ha del i frelsa, må vi eta offeret, konsumera det — gjera det til ein del av oss. (Eller i dette tilfellet; verta ein del av det). “Sanneleg, sanneleg, eg seier dykk,” seier Kristus: “Dersom de ikkje et kroppen til Menneskesonen og drikk blodet hans, har de ikkje livet i dykk. Den som et min kropp og drikk mitt blod, har evig liv, og eg skal reisa han opp på den siste dagen.” (Joh 6:53f) Ved dette offeret har vi vår frelse, og utan at vi tar del i det, kan vi ikkje leva. Som Paulus seier det: “For vårt påskelam er slakta, Kristus. Så lat oss halda høgtid, ikkje med gamal surdeig av vondskap og synd, men med reinleiks og sannings usyrte brød.” (1Kor 5:7f)

La oss be:

Herre Jesus Kristus, vi takkar deg fordi du har sett inn den heilage nattverden, der du gjev oss din lekam og ditt blod til forlating for syndene, og sameinar oss med deg og di kyrkje i himmelen og på jorda. Gjev oss å ta imot desse gåvene rett og dagleg veksa i tru, von og kjærleik, til vi samlast hjå deg i ditt fullkomne rike, du som med Faderen og Den Heilage Ande lever og råder, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen.^[1]

Noter:

[1] Kollektbøn for skjærtorsdag, Dnk. (Tekstane i kyrkjeåret. Oslo: Verbum 1990, s. 195)

Snart er det påske

Snart (på sundag) er det påske, så eg vil gjerne sitere Salme 116, som er ein del av lovsongen som vart sunge under påskemåltidet. Den vil vera ei innleiing til dei neste dagane, frå skjærtordag til fyrste påskedag.

1 Eg elskar Herren,
for han høyrde meg
då eg trygla og bad.
2 Fordi han vende øyra til meg,
vil eg kalla på han alle mine dagar.
3 Dødens lekkjer snørte seg om meg,
helheims redsler greip meg,
eg fann berre naud og sorg.
4 Då kalla eg på Herren:
«Å, Herre, berga mitt liv!»
5 Herren er nådig og rettferdig,
miskunnsam er vår Gud.
6 Herren vernar dei umyndige,
han kom meg til hjelp då eg var veik.
7 Kom til ro att, mi sjel,
for Herren har gjort vel imot deg!
8 Ja, du har berga mitt liv frå døden,
mitt auga frå gråt og min fot frå fall.
9 Eg får ferdast for Herrens åsyn
i landet åt dei levande.
10 Eg trudde, jamvel då eg sa:
«Eg er ille plaga.»
11 I min angst og mi uro sa eg:
«Kvart menneske er ein lygnar.»

12 Kva skal eg gje Herren att
for alle hans velgjerningar mot meg?
13 Eg lyfter frelsesstaupet
og kallar på Herrens namn.
14 Eg vil halda mine lovnader til Herren
for augo på heile hans folk.
15 Det er dyrt i Herrens augo
at hans trugne døyr.
16 Å, Herre, eg er din tenar,
din tenar og son til di trælkvinne.
Du har løyst mine lekkjer.
17 Eg vil bera fram takkoffer til deg
og kalla på Herrens namn.
18 Eg vil halda mine lovnader til Herren
for augo på heile hans folk,
19 i føregardane til Herrens hus,
midt i deg, Jerusalem.
Halleluja!

Herren min Gud har gjeve meg ei læresveins-tunge

Palmesundag

Tekstane for palmesundag (for Den katolske kyrkja) finn de her. Eg skal ta for meg to av desse.

Det står skrive hjå profeten Jesaja i det 50. kapitlet.

4 Herren min Gud har gjeve meg ei læresveins-tunge, så eg med mitt ord kan styrkja den trøytte. Kvar morgon vekkjer han mitt øyra, så eg kan høyra på læresveins vis. 5 Herren min Gud har opna mitt øyra. Eg sette meg ikkje imot og drog meg ikkje unna. 6 Min rygg baud eg fram til dei som slo, mine kinn til dei som reiv meg i skjegget. Eg gøymde ikkje mitt andlet for vanære og spytt. 7 Herren min Gud kjem meg til hjelp; difor skjemmest eg ikkje. Difor gjer eg andletet hardt som flint, og eg veit at eg ikkje vert til skammar.

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova.

Dette heilage evangeliet står skrive hjå evangelisten Johannes i det 12. kapitlet. Ære vere deg, Herre.

12 Dagen etter fekk den store folkemengda som var komen til høgtida, høyra at Jesus var på veg inn i Jerusalem. 13 Då tok dei palmegreiner og gjekk ut for å møta han, og dei ropa: Hosianna! Velsigna vere han som kjem i Herrens namn, Israels konge! 14 Jesus fann seg eit ungt esel og sette seg på det, som det står skrive: 15 Ottast ikkje, Sions dotter! Sjå, kongen din kjem ridande på ein eselfole. 16 Dette skjøna ikkje disiplane med det same. Men då Jesus var opphøgd i herlegdom, hugsa dei at dette var skrive om han, og at folket hadde helsa han på denne måten.

Slik lyder det heilage evangeliet. Lova vere du, Kristus. Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

I kristen tradisjon seier ein at tenaren som er nemnt i Jesaja er Kristus, at den er ein profeti. Men i jødisk tradisjon har den fått mange forskjellige tolkingar, t.d. at den er Israel, dvs. Guds folk. I dag skal eg ta for meg dette siste, og sjå litt på kva Gud ynskjer seg frå oss — ut frå Kristus.

Peter fortel oss at Kristus “leid for [oss] og gav [oss] eit førebilete, så [vi] skulle følgja i hans fotspor.” (1Pet 2:21) På same plass skriv han ned litt om Kristus, med utgangspunkt nettopp i tekstane om Herrens tenar i Jes 53:

Han gjorde inga synd, og det fanst ikkje svik i hans munn. Han svara ikkje med hån når han vart hånt, han truga ikkje når han leid, men overlét si sak til han som dømmer rettferdig. På sin eigen kropp bar han syndene våre opp på treet, så vi skulle døy bort frå syndene og leva for rettferda, og ved hans sår har de fått lækjedom. De var som bortkomne sauer, men no har de vendt om til han som er hyrding og tilsynsmann for sjelene dykkar. (1Pet 2:22-25)

Kristus, som leid for syndene våre, som gav alt, gav oss altså eit førebilete, “så [vi] skulle følgja i hans fotspor.” Dette trur eg kjem best fram i dagens lesetekst frå profeten Jesaja. Fyrste delen, v. 4-5 handlar om å lytta til Guds ord og befaling. “Herren min Gud har gjeve meg ei læresveins-tunge, så eg med mitt ord kan styrkja den trøytte. Kvar morgon vekkjer han mitt øyra, så eg kan høyra på læresveins vis. Herren min Gud har opna mitt øyra. Eg sette meg ikkje imot og drog meg ikkje unna.” Vidare les vi om tenaren si liding, i v. 6: “Min rygg baud eg fram til dei som slo, mine kinn til dei som reiv meg i skjegget. Eg gøymde ikkje mitt andlet for vanære og spytt.” Kristus tok mykje ‘bank,’ og tola mykje. Men kvifor? Eg trur svaret ligg i v. 7: “Herren min Gud kjem meg til hjelp; difor skjemmest eg ikkje. Difor gjer eg andletet hardt som flint, og eg veit at eg ikkje vert til skammar.” Gud redda Kristus ut — og i og med dette vart vi frelst. Men korleis er dette eit førebilete for oss?

Jo, på mange måtar, og eg skal konsentrera meg om den eine. I austleg-ortodoks tradisjon fokuserer ein på at Kristus er det arketypiske menneske, noko vi skal sjå opp til. Og difor vil eg no sjå på ein ortodoks tolking av Kristus. I gamle tider var det mange kongar som reid på esel for å vise at dei kunne kontrollere eit slikt stabeis — for å vise at dei kunne styre. Dette har ein i kristen tradisjon også knytt til læra om at våre lyster skal leggja seg under vårt intellekt, vår ånd — som skal leggjast under Gud. John Granger skriv:

The traditional Christian explanation of why Christ rides in triumph into Jerusalem on a donkey rather than a noble steed is that he wanted to show the hosanna-shouting assembly on the sides of the road a three-dimensional icon or symbol of the obedient man. Thus the donkey (certainly a picture of willful, stubborn desire) serves his master, Spirit and God incarnate in cheerful obedience.^[1]

Slik kongen viser at han kan kontrollere eit stabeis — og seg sjølv — viser Kristus at han også har kontroll. Men dette viser også at Kristus er audmjuk. Sjølv om kontrolleringa av eit esel viste at dei hadde kontroll, så trur eg ikkje kongane hadde reist inn i sigerstog på eit esel. Men dette gjorde altså Kristus. Legg merke til orda mine: Kristi ferd inn i Jerusalem, der han skulle bli pint, bli krossfest til død og gravlagd, var eit sigerstog. Og ved dette sigertoget skal også vi sigra. La oss be:

Herre Jesus Kristus, du vart lydig til døden, ja, døden på krossen, og fekk det namnet som er over alle namn. Vi bed deg: Lat oss i tru på deg få eiga den frelsa du vann for oss då du leidd og døydde, så vi audmjukt og lydig kan fylgja deg etter, og vedkjennast deg som vår frelsar og konge, du som med Faderen og Den Heilage Ande lever og råder, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen.^[2]

Noter:

[1] John Granger, Looking for God in Harry Potter. (Updated second edition). SaltRiver 2006, s. 104

[2] Kollektbøn for palmesundag, Dnk. (Tekstane i kyrkjeåret. Oslo: Verbum 1990, s. 188)

Store hyhende!

Eg skal no verta liberal-teolog, baptist og Frp-veljar. Og så har eg bestemt meg for at liturgi er noko tullball. Og så skal eg byrja eit nytt, uavhengig kyrkjesamfunn utan slike uvesentlege ting som nattverd…

Biskopar, presbyterar, huskyrkjer og slikt

I dei siste dagane har det gått ein diskusjon rundt forholdet mellom biskop, prest, diakon og lekfolket, i denne og denne tråden. Sidan det vart for langt å svara i kommentar, lagar eg heller ein ny tråd, der eg skal ta for meg tre separate (men også beslekta) punkt: huskyrkjer, presteembetet og ‘huskyrkjerørsla’ si haldning til historie og kritikk.

‘Huskyrkjer’

Ein av dei tinga som har vorte argumentert for, mellom anna av Are Karlsen, er omgrepet ‘huskyrkjer.’ Dette omgrepet er ambivalent, og det er ikkje enkelt å skulla definere det. Karlsen skreiv at for å læra meir, kunne eg søka på nettet med desse orda house church og hierarchy. I seg sjølv er dette slett. (Eg trur ikkje mange skular ville godteke ei tilvising til eit Google-søk.) Men eg gjorde eit søk, og ein av dei artiklane eg kom over var denne, som forsøkte å gje nokre definisjonar av omgrepet ‘huskyrkje.’ Ein av desse var:

A house church, in a nutshell, is not what is commonly referred to as a “cell church” or a “small group” of a larger body. A house church, in itself, is its own governing body with thier own authority. Together, as a congregation, the “house church” decides its direction for each meeting and is guided corporately.

Eg trur det er her problemet ligg. Fyrst lagar ein seg eit bilete av dei fyrste kristne som ein gjeng non-denominasjonelle protoprotestantar utan nokon form for hierarki og struktur, og så scannar ein Bibelen for å finna ‘bevis’ for dette. Ein annan, person, Sjur Jansen, skriv i ein kommentar at det “står at tre tusen personer brøt brødet i hjemmene. (Apg 2:46) I hvert hjem var det altså nattverd.” Men dette er noko han, og mange andre, les inn i teksten. For korleis veit han dette? Veit han kva som er meint med‘hus’ eller ‘heim’? I ein Wikipedia-artikkel om huskyrkjer står det: “The first house church is recorded in Acts 1:13, where the disciples of Jesus met together in the upper room of a house.” Men kva seier dette oss eigentleg? I Apg 1:13 står det at etter at apostlane hadde gått ned til Jerusalem etter Kristi himmelfart, “gjekk dei opp på den salen der dei brukte å halda til. Det var Peter og Johannes, Jakob og Andreas, Filip og Tomas, Bartolomeus og Matteus, Jakob, son til Alfeus, Simon seloten og Judas, son til Jakob.” Men dette seier oss ikkje så mykje. Slik eg har forstått det, og eg kan ha misforstått, så var dette same salen som Kristus innsette nattverden og same plassen som apostlane vart fylt Heilaganden på pinsedag (Apg 2:1-4). Alt dette er vel og bra, men så kjem spørsmålet: På kva grunnlag går den moderne ‘huskyrkjerørsla’ frå dette til at ein huskyrkjelyd står i ein prinsipiell motsetnad til ein hierarkisk struktur? Dette er eit premiss eg ikkje kan sjå at dei har påvist. Eg må seie at Apg 2:42ff fortel ein heil annan historie, der dei kristne høyrde på apostlane:

Dei [kristne] heldt seg trufast til læra frå apostlane, til fellesskapet, brødsbrytinga og bønene. Kvar og ein vart gripen av ærefrykt, og mange var dei under og teikn apostlane gjorde. Alle som var komne til tru, heldt saman og hadde alt i lag. Dei selde eigedomane sine og anna gods og delte ut til alle etter som kvar trong det. Med eitt sinn samla dei seg kvar dag på tempelplassen, og i heimane braut dei brødet og åt i lag med ekte og inderleg glede.

I v. 42 står det at folket “heldt seg trufast til læra frå apostlane.” Dette inneber at apostlane hadde autoritet, ein autoritet dei fekk frå Kristus sjølv, Luk 10:16: “Den som høyrer dykk, høyrer meg, og den som vrakar dykk, vrakar meg. Men den som vrakar meg, vrakar han som har sendt meg.” Ergo hadde apostlane autoritet. Men leiarskapet til apostlane, eller i alle høve idealet for dette finn vi i Kristi ord i Mark 10:42-44:

De veit at dei som blir rekna for å vera fyrstar over folka, undertrykkjer dei, og stormennene deira styrer med hard hand. Men slik er det ikkje blant dykk. Den som vil bli stor blant dykk, skal vera tenaren dykkar. Og den som vil vera først blant dykk, skal vera slave for alle.

Denne autoriteten har også bakgrunn i Kristi ord til apostlane i Luk 10:16 (sjå oppfor). Det skal mykje sofisme til for å tolke denne teksten til at det ikkje er noko autoritet. Problemet, trur eg, er at mange moderne tenkesett ser på autoritet som noko galt i seg sjølv. Eg skal kanskje ikkje psykologisera for mykje, men eg anar ein urnorsk eller urvestleg skepsis til autoritetar i argumentasjonen som vert gjeven av mange i ‘huskyrkjerørsla.’ For kvifor glattar ein over alle dei tekstane i NT som klart kan tolkast innanfor modellen av hierarkisk styre? Då går eg over til presteembetet.

Presteembetet

Her er det Sjur Jansen som har komme med flest spørsmål, så eg skal halda meg til han. Han seier i ein kommentar at i “Johannes 4:2 står det at det var ikke Jesus som døpte, men disiplene hans, altså vanlige kristne.” Men dette var altså dei som seinare vart kalla apostlane. Ergo er vi like langt. For dei er jo dei som ordinerte biskopane. Dessutan døypte også Jesus. “Sidan drog Jesus og disiplane hans til Judea. Der var han ei tid saman med dei og døypte.” (Joh 3:22) Men hans hovudpoeng kjem fram seinare: “I NT ser vi at prest og biskop er samme tjeneste. Det samme ser man i 1. Klemens brev etterpå.” Dette er påstandar som eg gjerne vil sjå konkrete døme på. Eg seier ikkje at det er feil, og det er det sikkert ikkje heller. Men ein må komma med døme. Utan argumentasjon vert det berre påstandar. Og som kjent; det som vert hevda utan grunn, kans forkastast utan grunn.

Han spør meg 5 spørsmål, og dei skal eg ta for meg her. Han spør om det finst det tekstar som (1) koplar prest/eldste til nattverd, (2) koplar prest/eldste til gudsteneste, (3) koplar prest/eldste til liturgi, (4) koplar prest/eldste til altar og (5) koplar prest/eldste til dåp.

1. Prest/eldste og nattverd. Det fyrste eg kjem opp med, er innsetjinga av nattverden, i Luk 22:19. Der står det:

Så tok han eit brød, takka og braut det, gav dei og sa: “Dette er min kropp, som blir gjeven for dykk. Gjer dette til minne om meg.”

Uttrykket “gjer dette” vart tidleg tolka som eit kall til apostlane, og til dei som apostlane gav fullmakt til (ordinerte). Rev. George Leo Haydock skreiv slik i ein kommentar til verset:

By these words he gave a power and precept to them, and their successors, to all bishops and priests, to consecrate and offer up the same; yet so, that they are only the ministers and instruments of Jesus Christ, who instituted this sacrifice, this and all other sacraments, who is the chief and principal Priest, or offerer. It is Christ that chiefly consecrates and changes the elements of bread and wine into his own body and blood.

2/3. Prest/eldste og gudsteneste/liturgi. Det fyrste vi må forstå, er at nattverden er sjølve kjerna i kyrkja sin gudsteneste. Difor ser vi, av punkt 1, at dette høyrer til det apostoliske embetet — og til dei som apostlane (og deira etterfylgjarar, biskopane) har gjeve fullmakt til. Som Ignatius seier det:“Den nattverd som vert leia av biskopen eller den han sjølv har gjeve tillating, skal ein sjå på som gyldig.”^[1] Når det gjeld andre liturgiske element, slik som tidebøner o.l. er desse opne for alle i Den katolske kyrkja og andre høgkyrkjelege kyrkjesamfunn. Det er ofte presten som leier bønene, fordi han har eit kall til å leia kyrkjelyda som hennar hyrding.

4. Prest/eldste og altar. Altaret er knytt til nattverden, slik vi ser i 1Kor 10. Der kallar Paulus nattverdsbordet for ‘Herrens bord’ (1Kor 10:21). Dette har klare offerkonnotasjonar, knytt til offera i GT, jmf. Mal 1:7. På ‘Herrens bord’ i den nye pakta ligg Guds Lam, og der får vi del i offeret. Husk at det ikkje var nok å ofra påskelammet og deretter smørja blodet på dørstolpane. Ein måtte også eta lammet. Som Paulus seier det: “For vårt påskelam er slakta, Kristus. Så lat oss halda høgtid, ikkje med gamal surdeig av vondskap og synd, men med reinleiks og sannings usyrte brød.”

5. Prest/eldste og dåp. Dette siste punktet er det meir einskap om. I Den katolske kyrkja kan kven som helst døypa, dersom han har den rette intensjon, dvs. intensjon om å gjera det kyrkja gjer. Det er rett og slett at han bruker rett formular. (Dvs. trinitarisk dåp i namnet åt Faderen og Sonen og Den heilage Ande.) Det seier ikkje noko om personens indre intensjon. Men i dei fleste kyrkjesamfunn er det likevel prest/pastor som tek seg av dåpen, då han har eit kall til å leia kyrkjelyda som hennar hyrding.

Då, før eg går til siste delen, vil eg ta nokre dømer frå NT:

Ta vare på dykk sjølve og på heile den flokken som Den heilage ande har sett dykk til å vera tilsynsmenn for! Ver hyrdingar for Guds forsamling, som han vann med sitt eige blod. (Apg 20:28)

Paulus og Timoteus, Kristi Jesu tenarar, helsar alle dei heilage i Kristus Jesus som bur i Filippi, med tilsynsmenn og tenarar [diakonos] i forsamlinga: Nåde vere med dykk og fred frå Gud, vår Far, og Herren Jesus Kristus! (Fil 1:1)

Om nokon gjerne vil ha ei tilsynsteneste, er det ei verdfull oppgåve han ønskjer seg. Difor må ein tilsynsmann ikkje kunna skuldast for noko. Han må vera mann til éi kvinne, edrueleg, forstandig, høfleg, gjestfri, god til å undervisa… (1Tim 3:1f)

For ein tilsynsmann er Guds hushaldar, og det må ikkje vera noko å seia på han. Han må ikkje vera eigenrådig, bråsint, drikkfeldig eller hardhendt og ikkje ute etter skammeleg vinning. (Tit 1:7)

Dei eldste mellom dykk legg eg dette på hjartet, eg som sjølv er ein eldste og eit vitne om Kristi lidingar og har del i den herlegdomen som skal openberrast: Ver hyrdingar for den Guds flokk som er hos dykk! Ha tilsyn med flokken, ikkje av tvang, men av fri vilje, så som Gud vil, ikkje for vinning skuld, men av hjartet. Gjer dykk ikkje til herrar over dei som Gud har gjeve dykk ansvar for, men ver eit føredøme for flokken. Og når den høgste hyrdingen openberrar seg, skal de få den uvisnelege ærekransen. (1Pet 5:1-4)

Korleis skal dette tolkast? Er det berre innhaldstom retorikk?

‘Huskyrkjerørsla’ si haldning til historie og kritikk

Så vert det litt oppsummering. Sjur Jansen skriv:

Jeg mener kirkehistoriske elementer ikke kan være teologisk avgjørende, for hvor skal man sette strek? Gjelder dokumenter fra 1500-tallet? Gjelder vedtak på 300-tallet? Mange av dokumentene diskvalifiserer seg selv fordi de er i strid med NT, det gjelder også Ignatius.

For meg er dette berre tull. For korleis veit du at du skal fylgja NT? Kom ein engel ned til deg med den? Nei, den samansetjinga vart bestemt på to kyrkjemøte på 300-talet. Altså er argumentet sjølvbeseirande. Og dersom det er ein konflikt mellom Klemens og Ignatius, kvifor skal vi halda på Klemens? På kva grunnlag? For eg har enno ikkje sette anna ein påstandar om kva som er bibelsk. Det er ikkje nok å påstå ting, ein må også oppgje grunnar for desse påstandane. For: det som vert hevda utan grunn, kans forkastast utan grunn. Jansen skriv at “Ignatius diskvalifiserer seg selv ved å være i strid med NT.” Til det er det berre ein ting å skrive: “Det som vert hevda utan grunn, kans forkastast utan grunn.”

Han skriv vidare:

I NT finner jeg disse opplysningene:
- Biskop er det samme som eldste
- Både tidlig og sent i NT ser man at de urkristne samlet seg i hjemmene, de bygde ikke kirker.
- Peter bruker uttrykket “hos dere”når han henvender seg til de eldste, de hadde altså hver sin flokk hjemme.
- Idealoppskriftene som Paulus har på eldste, har koblinger til hjemmene til de eldste.
- Paulus hilser til mange husverter i sine brev. Han kaller hussamlingene for menighet. Paulus hilser aldri til noen personer ved å bruke ordet eldste, men han hilser altså til mange husverter. Var Paulus uhøflig og glemte å hilse til de eldste? Nei, husvertene var eldste. Man kan ikke bygge opp en teologi på usynlige kirker og usynlige eldste. Det jeg viser til, er nevnt I NT med personnavn og konkrete steder. Logikken går fint opp.

Kanskje går logikken opp, men det einaste som er gjort her, er at ein har eigne meiningar inn i teksten. Når vi les ein tekst, er det viktig med eksegese (å lese ut av) og ikkje berre esegese (å lese inn i). Jansen bruker også eit omgrep skapt for at folk skal ha sympati med argumentet hans. Det er omgrepet monopol. Men dette gjer berre argumentasjonen useriøs. Det vert som å spørja: “Har du slutta å banka opp kona di?”

Noter:

[1] Ignatius brev til Smyrnarane (IgnSmyr) 8:1. (Ernst Baasland & Reidar Hvalvik (red.), De apostoliske fedre. I norsk oversettelse med innledninger og noter. Oslo: Luther 1984; 1997, s. 67.)

Kristensionisme og dispensjonalisme

Via Harald Hauge

I går stod det ein artikkel i Vårt Land om kristensionistiske strøymingar, mellom anan i det amerikanske samfunnet. Dei skriv:

Den kristne sionismes historie er omtrent en 200 år lang, og har sine røtter tilbake til den puritanske vekkelsen i England. Sterke endetidsforventninger med troen på at Kristus skulle komme igjen før Tusenårsriket og de spredte stammer av Israel skulle samles i Palestina, preget bevegelsen. I dag har den kristensionistiske bevegelse over 50 millioner tilhengere i USA og har en stor politisk innflytelse på amerikansk politikk. Omtrent 80.000 pastorer målbærer deres syn, med 1.000 radiostasjoner og omtrent hundre TV-stasjoner. Veien mellom teologi og politikk er svært kort.

Til dette seier Jens Olav Mæland, som for tida er sokneprest i Etne og som er aktuell med boka Glemt av sine egne — Rapport fra de kristnes situasjon i Det hellige land, at dette ikkje er noko vi kristne bør halda på med. Eg trur ikkje at han nødvendigvis ikkje er einig med at vi kan støtte den sekulære staten Israel,^[1] men at vi ikkje skal støtte desse på teologisk grunnlag. Og her er eg heilt einig. Han presenterer sju punkt som beskriv kristensionismen. Eg vil ta dei opp her:

1. To ulike pakter
2. Tusenårsriket
3. Eksklusiv nasjonalisme
4. Nasjonalistisk ”forløysing”
5. Tempelet skal byggjast opp att
6. Guds utvalte folk og stat
7. Heilag maktbruk

Eg vil her kort kommentere dei.

1. To ulike pakter: Mæland skriv at ”[tanken] er at Gud gjennomfører sin frelses-plan gjennom to ulike paktsinngåelser — en med folkeslagene og en annen med jødene. Pinsedag var startpunktet for pakten med folkeslagene, da den kristne kirke ble etablert.” Dette skal sjølvsagt jødar få lov til å tru — dei har trass alt trusfridom! — men eg trur at dette er noko vi kristne bør halda oss langt borte frå. Mæland poengterer:

Noen mener at Israel må erobre mer land før vendepunktet kommer, mens andre mener at moskéen på Tempelplassen må ødelegges og tempelet gjenreises før det hele snur. Selve pakten med Israel vil bli inngått når Jesus kommer igjen som Messias og blir leder for både jødene og for hele verden. Dette skjer ved det store slaget på Harmaggedon.

Men eg trur ikkje at uttrykket ”den nye pakta” må forståast som at det no finst to pakter — éi gammal (med israelsfolket) og éi ny med folkeslaga. Det er éi og same pakt, som fekk si oppfylling og fullending i Kristus. Jeremia skriv litt om at Herren skal oppretta ei ny pakt, Jer 31:31-37:

31 Sjå, dagar skal koma, seier Herren, då eg gjer ei ny pakt med Israels ætt og Judas ætt, 32 ei pakt som er annleis enn den eg gjorde med fedrane deira, den gongen eg tok dei i handa og førte dei ut or Egypt, den pakta med meg som dei braut, endå eg var deira rette herre, seier Herren. 33 Nei, såleis er den pakta eg vil gjera med Israels-folket i dagar som kjem, lyder ordet frå Herren: Eg vil leggja mi lov i hugen deira og skriva henne i hjarta deira. Eg vil vera deira Gud, og dei skal vera mitt folk. 34 Då skal ingen lenger læra sin neste og sin bror og seia: ”Kjenn Herren!” For dei skal alle kjenna meg, både små og store, seier Herren. For eg vil tilgje deira misgjerning og aldri meir koma deira synd i hug. 35 Så seier Herren, han som sette sola til å lysa om dagen og laga det så at månen og stjernene lyser om natta, han som rører opp havet så bylgjene brusar, – Herren, Allhærs Gud, er hans namn: 36 Lèt eg denne skipnaden vika, lyder ordet frå Herren, skal Israels-ætta òg for alltid halda opp med å vera mitt folk. 37 Så seier Herren: Kan himmelen der oppe mælast, og grunnvollane under jorda der nede granskast, då vil eg òg støyta frå meg heile Israels ætt for alt dei har gjort, seier Herren.

Gud har gjort éi pakt, og den pakta fullenda Han i Kristus — og frå jødane vart frelsa sendt ut i verda.^[2] Enkelte kallar dette for ”erstatningsteologi,” men det er — pardon my french — berre tullprat. Ordet ”erstatningsteologi” er ein negativ teologi, der ein seier at kyrkja har ”teke plassen” til Israel. Men det er jo kyrkja som er fullendinga av Israel, og den vart ikkje starta av grekarar, men av jødar.

2. Tusenårsriket: I den kristensionistiske tolkinga av ”tusenårsriket” seier ein at Kristus, som ein ”verdsleg” konge, skal styre verda frå Jerusalem i tusen år. Ein tek altså enkelte ting litt for bokstavleg. Mæland seier:

En av premissene for en slik tolkning er at Det gamle testamentet er likeverdig med Det nye og skal tolkes helt bokstavelig. Etablering av den kristne kirke gjennom pinsedagen og kirkens misjon er nærmest en parentes i Guds frelseshusholdning. Vekten ligger på det som skal skje med Israel i endetiden. Jesu rolle i Guds frelsesplan tilkjennes bare en liten og ubetydelig plass. Løftene i Det gamle testamentet blir politisert og materialisert, og det legges ikke vekt på at løftene får sin oppfyllelse i Jesus Kristus.

3. Eksklusiv nasjonalisme og 4. Nasjonalistisk ”forløysing”: Her legg ein vekt på at for at løfta skal kunna oppfyllast, må den politiske staten Israel atter oppreisast. Men kvifor skal vi kristne tru det? Vi trur at oppfyllinga av løfta skjer i og med det nye Jerusalem, ikkje ved ein religiøs-politisk stat. Mæland skriv at han før trudde at palestinarane, både muslimar og kristne, ”var en folkegruppe som sto i veien for Guds plan.”

5. Tempelet skal byggjast opp att: Det er nok her eg er mest motstandar av kristensionismen. At jødar har lyst til å oppretta ofringane har dei lov til, men at vi som kristne skal støtta dette er eg heilt totalt imot. Mæland seier det best:

Tanken om at «Kristi offer er gjort en gang for alle», og at tempelets tid ble avviklet med Jesus, oversees. Tempelplanene ses på som en terrortrussel av den israelske sikkerhetstjenesten.

Ideen er at Kristus skal komma tilbake å reinsa templet.^[3] Eg er usikker på kor dei har dette frå, men dersom det stemmer, så trur eg heller at det er snakk om at Han skal reinsa folket sitt, som er eit tempel for Gud.^[4] Dette kan også sjåast i samanheng med Kristi reinsing av templet, mellom anna i Joh 2:

13 Det nærma seg no påskehøgtida til jødane, og Jesus gjekk opp til Jerusalem. 14 På tempelplassen fann han dei som selde oksar, sauer og duer, og pengevekslarane som sat der. 15 Då laga han seg ei svepe av reip og dreiv dei alle ut av heilagdomen, og sauene og oksane med. Myntane til pengevekslarane kasta han utover og velte borda deira, 16 og til dei som selde duer, sa han: ”Få dette ut herifrå! Gjer ikkje huset åt Far min til ein marknadsplass!” 17 Disiplane hans hugsa at det står skrive: Brennande iver for ditt hus vil tæra meg opp!

18 Då tok jødane til orde og spurde han: ”Kan du visa oss eit teikn på at du har rett til å gjera dette?” 19 Jesus svara: ”Riv ned dette tempelet, og eg skal reisa det opp att på tre dagar.” 20 Då sa jødane: ”I førtiseks år har dei bygd på dette tempelet, og du vil reisa det opp att på tre dagar?” 21 Men det tempelet han tala om, var hans eigen kropp. 22 Då han hadde stått opp frå dei døde, hugsa disiplane hans at han hadde sagt dette, og dei trudde Skrifta og det ordet Jesus hadde sagt.

Her samanliknar Kristus templet med sin eigen lekam, og som Kristne er vi Hans lekam, jmf. 1Kor 12.

6. Guds utvalte folk og stat: Her må eg seie meg heilt og haldent einig i Mæland sin kritikk. Han seier:

Unnlater en å velsigne Israel mister en Guds velsignelse og kommer inn under forbannelsen. Folkeslagenes oppgave er uavkortet å trøste og velsigne Israel. De kristne kirkene i Israel står i veien for det store som skal skje gjennom Israel, og faller utenfor utvelgelsen.

Dette slår beina under heile det kristne ”prosjekt,” og vi kan ikkje som kristne ha noko med dette å gjere.

7. Heilag maktbruk: Eg er av dei som irriterar meg over grunnlaus kritikk overfor Israel, men som samstundes ikkje skjønar kvifor vi skal velsigna alt Israel gjer som stat. Dette viser oss kor djupt irrasjonelt kristensionismens — årvaring kontroversiell påstand! — antikristlege og sjølvkomponerte puslespel av bibelvers eigentleg er.

Noter:

[1] Med ”sekulær” meiner eg ikkje ”gudlaus,” men borgarleg.

[2] Sjå Joh 4:22, Jes 66:20ff, Rom 15:16.

[3] Den siste kommentaren til Mæland handlar om enkelte grupperingar som har som mål å sprenge vekk moskeen og klippedomen på tempelhøgda.

[4] Sjå 1Kor 3:16f, 6:19; 2Kor 6:16 (14ff); Ef 2:21f; Hebr 3:6; 2Pet 2:5.

Medliturg?

I forslaget til ny gudsteneste for Den norske kyrkja (Dnk) finn vi nemninga ‘medliturg.’ Kva dette betyr er det ikkje enkelt å finna ut, då ingen teologiske avgrensingar er gjort i forkant av reforma og ingen føringar er gjeve. Den einaste forklaringa som er gjeve av nemninga er at den er “brukt om dei som har andre liturgiske oppgåver enn gudstenesteleiaren/presten.”^[1] Men kva er ein liturg? Ser vi i dagens ordning, kan vi lesa at med nemninga ‘liturg’ er “det i alle ordningane tale om prest eller annan person som har fullmakt frå kyrkja til å forretta altartenesta.”^[2] Ergo er det snakk om kven som kan forretta nattverd. Kva vil ein ‘medliturg’ vera i denne samanhengen? Er det ein som er ‘medforretar’ av nattverden?

Denne nemninga er som skapt for å, på den eine sida, undergrave kyrkjelydens/lekfolkets eigenverdi som lekfolk og, på den andre sida, undergrave det prestelege embete, dvs. “å læra evangeliet og gje sakramenta.” (Confessio Augustana (CA) 5)^[3] Det vert, som eg også skriv om ein annan stad, som å kalla ein sjukepleiar for ‘medkirurg.’

Noter:

[1] Liturgi — Nynorsk. Framlegg til Ny ordning for hovedgudsteneste i Den norske kyrkja. Bergen: Eide 2008, s. 74

[2] Gudstenestebok for den norske kyrkja (del 1). Oslo: Verbum 1992, s. 11

[3] Jmf. CA 7,8, samt. Apologien til CA, art. 7/8:47-48.

Hijab-brenninga

Frå NRK

I dag, på ‘kvinnedagen,’ brant skribent Sara Azmeh Rasmussen ein hijab. Mange kasta snøball på ho. Men er det ikkje desse som seier at bruk av hijab er ‘heilt frivillig’?