Vi skal sjå Hans guddomlege velde

Kristi forklåringsdag

I Den katolske kyrkja (Dkk) feirar ein 5. sundag i det akminnelege kyrkjeåret. I Den norske kyrkja (Dnk) feirar vi Kristi forklåringsdag.^[1] Tekstane for dagen (Dnk) er 2Mos 3,1-6; 2Pet 1,16-18; og Joh 17,1-8. Eg skal ikkje sitere alle tekstane, berre epistelen og evangelieteksten.

Det står skrive i apostelen Peter sitt andre brev i det fyrste kapitlet.

16 For vi følgde ikkje klokt uttenkte mytar då vi kunngjorde for dykk vår Herre Jesu Kristi makt og hans kome. Nei, vi var augnevitne og såg hans guddomlege velde. 17 For han fekk ære og herlegdom frå Gud, vår Far, den gongen røysta kom til han frå høgste herlegdomen: «Dette er Son min, han som eg elskar, i han har eg mi glede.» 18 Vi høyrde sjølve denne røysta koma frå himmelen då vi var saman med han på det heilage fjellet.

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova.

Det står skrive hjå evangelisten Johannes i det syttande kapitlet. Ære vere deg, Herre.

1 Då Jesus hadde sagt dette, lyfte han auga mot himmelen og sa: «Far, timen er komen. Lat herlegdom lysa om Son din, så Sonen kan la herlegdom lysa om deg. 2 For du har gjeve han makt over alt som menneske heiter, så han skal la alle dei som du har gjeve han, få evig liv. 3 Og dette er det evige livet, at dei kjenner deg, den einaste sanne Gud, og han du sende, Jesus Kristus. 4 Eg lét herlegdom lysa om deg på jorda då eg fullførte det verket du gav meg å gjera. 5 Så lat no herlegdom lysa om meg, Far, den herlegdom eg hadde hos deg før verda vart til. 6 Eg har openberra ditt namn for dei menneske du gav meg frå verda. Dei var dine, og du gav dei til meg, og dei har halde fast på ordet ditt. 7 No veit dei at alt det du har gjeve meg, er frå deg. 8 For dei orda du gav meg, har eg gjeve dei. Og dei har teke imot og verkeleg forstått at eg har gått ut frå deg, og dei har kome til tru på at du har sendt meg.

Slik lyder det heilage evangeliet. Lova vere du, Herre.

Hovudbodskapen på Kristi forklåringsdag er at vi ein dag skal sjå Kristus som Han er. Kristus ber Faderen: “Så lat no herlegdom lysa om meg, Far, den herlegdom eg hadde hos deg før verda vart til.” Denne herlegdomen var det Peter sa at han var eit augnevitne til. Eg trur det Peter viser til er Kristi forklaring — eller transfigurasjon — på Taborfjellet. Den teksten som er ‘mest vanleg’ i slik samanheng — der ein les om Kristi forklåring — finn ein mellom anna i Matt 17,1, der det står at Kristus vart forklåra for augo på Peter, Jakob og Johannes. Det står at Han vart “forvandla for auga deira: Andletet hans skein som sola, og kleda vart kvite som lyset.” Dette er ikkje ’småtterier’, og dagens lesetekst frå GTset eit ‘ekstra guddommeleg preg’ på det heile. Det er historia om Moses og den brennande buska. Og nettopp her møtte Moses Gud. Ikkje på same måte som ein møter Gud i Kristus, men ein smakebit.

Forklåringa fortel oss at Kristus ikkje berre er eit menneske, Han er Gud, Herren. Dei tre læresveinane opplevde altså eit konkret, nærast lekamleggjort møte med det guddomlege. Dette handlar om ein materiell, inkarnatorisk spiritualitet. For det er netopp gjennom inkarnasjonen at mennesket får del i det evige ljoset. Johannes skriv: “Og Ordet vart menneske og tok bustad mellom oss, og vi såg hans herlegdom, ein herlegdom som den einborne Sonen har frå Far sin, full av nåde og sanning.” (Joh 1,14)

Ola Breivega skriv:

Til liks med dei fleste av dei greske kyrkjefedrane som har tala om forklåringi, lærer [Gregorios Palamas] at den mystiske opplevingi er uskapt og guddomleg. Det ljoset læresveinane såg på berget, høyrer Gud til av natur. Æveleg, uendeleg, tidlaust og romlaust kjem dette ljoset til synes i gudsopenberringane i Det gamle testamentet som Guds herlegdom (sjekinah). Med inkarnasjonen vert det guddomlege ljoset so å seia konsentrert i Kristus, for «i han bur heile guddomsfylla lekamleg» (Kol 2,9). Dette tolkar den ortodokse tradisjonen soleis at Kristi menneskenatur vart guddomleggjord gjennon den hypostatiske (personlege) sameiningi med den guddomlege naturen — og at Kristus under heile sitt jordeliv alltid stråla i guddomleg ljos. Men dei fleste av samtidingane hans kunne ikkje sjå det. Med Kristus hende det ingenting under forklåringi. Men det hende noko med læresveinane hans, med medvitet deira, so dei ei liti stund vart i stand til å sjå sin Herre og Meister slik han verkeleg var, strålande i sin guddomsnaturs ævelege ljos.^[2]

Ved Kristus, og i Heilaganden, vert menneskenaturen lyfta opp; herleggjort, heilaggjort, frelst, og gjeve “del i guddomleg natur.” (2Pet 1,4) “Men vi som med usveipt åsyn ser Herrens herlegdom som i ein spegel,” skriv Paulus, “vi vert alle omlaga til det same biletet, frå herlegdom til herlegdom. Dette skjer ved Herrens Ande.” (2Kor 3,18 ) Kristus er verdas ljos (Joh 8,12) — og gjennom Hans omlagande ljos får vi del i Guds liv. Ja, som Johannes seier det: “Av hans fullnad har vi alle fått, og det nåde over nåde. For lova vart gjeven ved Moses; nåden og sanninga kom ved Jesus Kristus. Ingen har nokon gong sett Gud; men den einborne, som er Gud, og som er i Faderens fang, han har synt oss kven han er.” (Joh 1,16-18 )

Men det mest interessante med denne dagen er at den herlegdomen som Kristus prata om — og som vi, gjennom kommunion med Han, og dermed med Den treeinige Gud, kan ta del i — er så tett knytt til krossen. Dagens evangelietekst er i Kristi øvsteprestelege bøn; den bøna Kristus ba rett før Han vart arrestert. Poenget, trur eg, er at det som verka som eit tapt og eit nederlag, og ikkje mist ei stor skam viste seg å vere eit vinn, ein siger — og ein stor herlegdom. Og ikkje minst — kulminasjonen av vår frelse.

La oss be:
Gud, du som ved vitnemålet åt fedrane har stadfesta løyndomane åt trua i den herlege forklåringa åt din einborne Son, og som ved røysta som gjekk ut frå den lysande skya på underfull måte føreåt forkynte vår fullkomne utkåring som born: unn oss i nåde at vi må verta medarvingar med sjølve herlegdomens Konge og få del i den same herlegdomen. Ved Son din, Jesus Kristus, vår Herre, som med deg lever og råder, i eining med Den Heilage Ande, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen.^[3]

Noter:

[1] Denne dagen feirar ein 6. august i Dkk. Eg skulle eigentleg ynskt at ein også gjorde det i Dnk. Eg skjønar ikkje heilt poenget med at Dnk heile tida skal vere annleis.

[2] Ola Breivega, Austanljos: Glimtar av ortodoks kristentru. Bergen: Norsk bokreiingslag 1994, s. 43

[3] Kyrkjebøn for Kristi forkåringsdag for den gamle latinske messa, delvis redigert og omsett til nynorsk. (Messeboken — Missale Romanum. Latin og norsk. Oslo katolske bispedømme 1961, s. 969)

God kyndelsmesse!

I dag feirar ein kyndelsmesse i Den katolske kyrkja — og i ei rekke andre kyrkjesamfunn. Denne høgtidsdagen vert kvart år feira på 2. februar og markerar at det er den førtiande dagen etter Herrens fødsel (25. desember).^[1] Det som skjedde den dagen var at Kristus vart boren fram i templet for å helgast etter ein peiode der mora (Hl. Maria) hadde vore gjennom den reinsingsprosessen som vert kravd i moselova (3Mos 12,1-8). Men før vi går vidare må vi sjå på dagens tekstar. Dei er Mal 3,1-4 (eller Hebr 2,14-18) og Luk 2,22-40. Eg skal ikkje sitere tekstane, men eg vil tilrå folk om å lese dei.^[2] (Berre trykk på versa.) Det interessante med kyndelsmessa^[3] er dei implikasjonane vi ser i dagens evangelietekst. Eg vil her fokusere på det eg meiner eg ‘essensen’ i teksten; lovsongen til Simeon, v. 29-32:

“Herre, no lèt du tenaren din fara herifrå i fred,
slik som du har lova.
For mine auge har sett di frelse,
som du har gjort ferdig for åsynet åt alle folk,
eit lys til openberring for heidningane
og til ære for folket ditt, Israel.”

Simeon levde i vona om at det ein gong skulle koma ein frelsar; ein mann som skulle vera eit “lys til openberring for heidningane” og “til ære for [Guds folk], Israel.” Det eg vil fokusere på i dag er lyset — som også passar godt saman med namnet ‘kyndelsmesse’ (lysmesse). Kristus, Messias skulle vera eit “lys til openberring for heidningane.” Det fyrste eg ser for meg når eg høyrer dette uttrykket er bøn. Grunnen til det er at eg har vorte så van med å syngja lovsongen til Simeon — om enn i bokmålsk språkdrakt — kvar gong eg ber kveldsbøn eller completorium. Og eg trur ikkje denne assosiasjonen er dum. For det er nettopp i bøna at Kristi lys kjem til oss. Han nyttar seg ikkje av flomlys, lommelykt eller faklar. Nei, Han gjev oss lyset på innsida. [Kanskje er det her eg bør fortelje ein dårleg vits: Veit du kva lys Noa hadde på arken? Flomlys vel!]

Ein vidare assosiasjon til lys er Gud sjølv. Hl. Jakob skriv: “All god gåve og all fullkomen gåve kjem ovanfrå, frå han som er Far til lysa på himmelen. Hos han er det ikkje forandring eller skiftande skuggar.” (Jak 1,17) Hjå Gud finn vi ikkje forandring eller skiftande skuggar. For å få ein skugge må vi ha eit lys. Men i sjølve lyset — i Gud sjølv — vil ein ikkje finna skuggar. Vidare trur eg at når vi seier at Gud er lys så seier vi samstundes at Han er god. Får lyset er — og vil alltid vere — ein metafor på det gode. På same måte som mørkret berre er negasjonen av lyset er det vonde berre negasjonen av det gode. Pøv t.d. å lage ei ‘mørkepære.’

Vidare er det kanskje sola som står klarast i sinnet når eg høyrer ordet ‘lys.’ Sola er varmekjelda vår; ho gjev varme slik at vi kan leve. For meg er det ikkje rart at folk har ein tendens til å tilbe henne. For det kan virke som at ho held fast på nøkkelen til liv og død: For lite av ho – og du døyr. For mykje av ho – og du døyr. Men i Bibelen vert ho og månen kalla “dei to store ljosa.” (1Mos 1,16) Men dette hindrar ikkje Bibelen i å bruke solmetaforen. Den oppstadne sola er Gud — Kristus. “Men for dykk som har age for mitt namn,” seier Herren, “skal rettferdssola renna med lækjedom under sine venger.” (Mal 4,2a) Og vi kan gå Han i møte ved å venda blikket fram mot altaret; mot aust og mot Herren som kjem til oss under skapnaden åt brød og vin. Då vil eg sitere Jes 60,1 slik den kjem fram i Nos 917.^[4]

Reis deg i ljos, sjå, ditt ljos kjem, halleluja; og Herrens herlegdom renn opp over deg. Halleluja.

La oss be:
Allmektige Gud, vi takkar for den frelsa du gav oss då du sende oss Kristus, eit lys til openberring for heidningane og til ære for folket ditt, Israel. Vi bed deg: Hald oss oppe i ei sann tru til det evige livet og gjev oss del i di frelse. Det bed vi deg ved Son din, Jesus Kristus, våre Herre, som med deg og Den Heilage Ande lever og råder, éin sann Gud, frå æve og til æve! Amen.

Noter:

[1] Sidan ein etter gamal skikk reknar med den dagen ein er på når ein reknar dagar så er det no førti dagar sidan juledag.

[2] Om eg hadde brukt denne teksten i ein andakt eller i ei preike ville eg teke med tekstane.

[3] Ordet ‘kyndelsmesse’ kjem av lat. candela (vokslys). Les meir om kyndelmessa her.

[4] Vi song denne i kveld (på bokmål) då eg var på kyndelsmesse i St. Paul i Bergen.

Augustin om Kyrkja og Skrifta

Tenkte at eg berre ville ta eit sitat i dag, det er Augustin som seier dette om Kyrkja og Skrifta:

For my part, I should not believe the gospel except as moved by the authority of the Catholic Church.

Kjelde: Augustine, “Against the Epistle of Manichæus Called Fundamental” 5,6. I: Augustin, The Writings Against the Manichaeans and Against the Donatists. Edited by Philip Schaff. Grand Rapids, MI: Christian Classics Ethereal Library, s. 159 Lenke til pdf-fil [Henta: 28.01.2010]

Embetssyn (og messeoffer?)

For ei tid tilbake las eg ein tekst av Dag Øivind Østereng omkring apostolisk kristendom. I prekenhåndboka 13.05.2008 i DagenMagazinet tok han for seg misjonsbodet. ”Eg har fått all makt i himmelen og på jorda,” sa Kristus til apostlane. ”Gå difor og gjer alle folkeslag til disiplar! Døyp dei til namnet åt Faderen og Sonen og Den heilage ande og lær dei å halda alt det som eg har bode dykk. Og sjå, eg er med dykk alle dagar så lenge verda står.” (Matt 28, 18-20) Dette tok altså Østereng utgangspunkt i, og skreiv:

Befalingen gis (…) ikke generelt ut til en udefinert skare av Jesus-tilhengere, men til apostlene, slik at oppdraget fra første stund skulle ha apostolisk karakter og orden. Misjon (sendelse), dåp og opplæring skal derfor skje med apostolisk autorisasjon, eller som vår lutherske bekjennelse uttrykker det, med rett kall. (…) Dette forteller oss at sakramentene (her: dåp og nattverd) er overgitt kirken som fellesskap til ordnet forvaltning og ikke til generell skalting og valting. (…) Et kristenliv på siden av gudstjenestelivet og enhet i det sakramentale liv som er betrodd kirken gjennom en apostolisk ordnet tjeneste, er et liv som kommer i konflikt med befalingen.

Til dette kom det eit svar frå Per Bergene Holm (i Norges Kommentar Avis; som ikkje ser ut til å vera medlemmar i AMO.) ”Menigheten er i fellesskap overgitt Guds ord og sakramentene til forvaltning,” skriv Holm, ”og det betyr ikke en egen geistlig embetsstand, men menigheten med sitt allmenne prestedømme.” Det eg skal ta for meg her, er hovudsakleg embetssynet. Men fyrst vil eg kort kommentere kva forhold embetet har til eukaristien. I fylgje Hl. Kyprian av Kartago (i engelsk omsetjing) er dette liturgen si oppgåve:

For if Jesus Christ, our Lord and God, is Himself the chief priest of God the Father, and has first offered Himself a sacrifice to the Father, and has commanded this to be done in commemoration of Himself, certainly that priest truly discharges the office of Christ, who imitates that which Christ did; and he then offers a true and full sacrifice in the Church to God the Father, when he proceeds to offer it according to what he sees Christ Himself to have offered.^[1]

Men på kva mate? Ved å ofra Han opp att? Nei, som det står i kompendiet til Den katolske kyrkja si katekisme: ”[The sacrament of Holy Orders] is the sacrament through which the mission entrusted by Christ to his apostles continues to be exercised in the Church until the end of time.” (§ 322) ”Orders designates an ecclesial body into which one enters by means of a special consecration (ordination). Through a special gift of the Holy Spirit, this sacrament enables the ordained to exercise a sacred power in the name and with the authority of Christ for the service of the People of God.” (§ 323) Men ein seier ikkje at ein skal ofre Kristus. Det står at dei skal bere Hans offer — Han sjølv — fram. Kva då med det Holm skreiv; at forvaltinga av sakramenta er gjeve ”menigheten med sitt allmenne prestedømme”? Det ålmenne prestedømet, les vi, er insett til å bera fram kyrkje sine eigne, åndelege offer. (1Pet 2, 5-9) Men dersom ein då blandar dette saman med embetstanken, vil ein ikkje då enda opp med ei messeofferlære omlag slik som den ein meiner at Den katolske har? Den katolske kyrkja lærer ikkje det mange trur. Ironien her er at dei som argumenterer imot denne påståtte læra fører den inn att igjen bakdøra, berre lausrive frå embetet. Så; over til embetet.

Det fyrste eg vil seie er at ressonnementet til Holm ikkje held vatn logisk sett. Han seier at Guds ord og sakramenta er gjeve til kyrkja i fellesskap, og så seier han at det då fylgjer at dette ikkje er gjeve til ”en egen geistlig embetsstand, men menigheten med sitt allmenne prestedømme.” Men dette stemmer berre dersom ‘kyrkja i fellesskap’ står i motsetnad til eit høgkyrkjeleg embetssyn. Men kvifor kan det ikkje bety at Gud har gjeve kyrkja som fellesskap eit stand som har som oppgåve å forvalta dette? Som det står i CA 5: ”For at vi skal koma til denne trua^[2] er det skipa ei teneste med å læra evangeliet og gje sakramenta.”^[3] Det er ingenting i vegen for at Gud kan skipa eit embete; ei teneste der ein lærer evangeliet og forvaltar sakramenta. Dette finn vi hint til i Skrifta. Paulus seier at vi skal sjå på han, og dei med liknande apostelteneste, ”som Kristi tenarar og forvaltarar av Guds mysterium.” (1Kor 4,1) Og vidare ser vi at apostlane fekk forsoningstenesta (Joh 20, 21-23). Denne skriv også Paulus om, i 2Kor 5, 17-20:

Nei, om nokon er i Kristus, er han ein ny skapning. Det gamle er borte, sjå, noko nytt har vorte til! Men alt dette er av Gud, han som ved Kristus forsona oss med seg og gav oss forsoningstenesta. Det var Gud som i Kristus forsona verda med seg, så han ikkje steller dei til rekneskap for misgjerningane deira, og han tiltrudde oss ordet om forsoninga. Så er vi no sendebod for Kristus, og det er Gud sjølv som formanar gjennom oss: Vi bed på Kristi vegner, lat dykk forsona med Gud! (Mine uthevingar)

At vi har eit embetsstand ser vi også ut frå dei tidlege apostoliske tekstane, mellom anna breva til Hl. Ignatius av Antiokia. ”Ingen må utan samtykket åt biskopen ta seg noko føre i dei tinga som vedkjem kyrkjelyden,” skriv han til kyrkjelyden i Smyrna. ”Den nattverd som vert leia av biskopen eller av den han sjølv har gjeve fullmakt, skal ein halda for gyldig. Der kor biskopen viser seg, må kyrkjelyden vera, liksom den katolske kyrkja er der kor Kristus Jesus er. Det er ikkje tillate verken å døypa eller å ha kjærleiksmåltid utan biskopen.” (IgnSmyr 8 )^[4] Dette kjem også klart fram i NT:

Vi bed dykk, sysken, at de må verdsetja dei som slit og arbeider mellom dykk, dei som er dykkar føresette i Herren og rettleier dykk. De skal visa dei den største kjærleik og respekt på grunn av den gjerninga dei gjer. Lat freden råda mellom dykk! (1Tess 5,13f)

Ver lydige mot leiarane dykkar og rett dykk etter dei! For dei vaker over sjelene dykkar og skal ein gong gjera rekneskap. Sjå til at dei kan gjera det med glede, utan å sukka. Elles blir det ikkje til gagn for dykk. (Hebr 13,17)

Avsluttande vil eg seie at påstanden om at vi ikkje har, eller skal ha, eit eige embete til det eg har skrive om vert feil, både bibelsk og historisk.

Noter:

[1] Epistolae 62:14. I: Philip Schaff, Fathers of the Third Century: Hippolytus, Cyprian, Caius, Novatian. Grand Rapids, MI: Christian Classics Ethereal Library 2004, s. 642 (674). Lenke til PDF-fil (07.03.2009)

Sjå også i: Fr Timothy Finigan, Sacred and Great. Traditional Liturgy in a Modern Parish, 2008. Lenke til PDF-fil (02.03.2009)

[2] Altså trua på rettferdgjeringa, jf. CA 4.

[3] Arve Brunvoll, Vedkjenningsskriftene åt Den norske kyrkja. Ny omsetjing med innleiingar og notar. Oslo: Lunde 1979, s. 49

[4] Ernst Baasland & Reidar Hvalvik (red.), De apostoliske fedre. I norsk oversettelse med innledninger og noter. Oslo: Luther 1997, s. 67. Omsett til nynorsk.

Og jula varar heilt til påske…

Kristi openberringssundag/2. sundag etter jul

I dag er det 2. sundag etter jul i Den katolske kyrkja (Dkk), medan det i Den norske kyrkja (Dnk) er Kristi openberringsdag. (Etter mitt skjøn burde ein i Dkk heller kalla dagen for 2. sundag i juletida.) Eg vil i dag ta tak i tekstane til både Dkk og Dnk, då desse har eit særst samanfallande tema. (Kristi openberringsdag er eigentleg på fyrstkommande onsdag (6. januar), men i Dnk har ein flytta den til den næraste sundagen.) Tekstane for Dkk er Sir 24,1-4.12-16; Ef 1,3-6.15-18 og Joh 1,1-18 (evt. 1-5.9-14). Tekstane for Dnk er Sal 72,8-17; 1Tim 3,14-16 og Luk 2,41-52.

Eg skal ikkje sitere tekstane i dag, men vil heller skrive nokre tankar om dei.

Som tittelen på dette innlegget fortel oss, vil eg i dag gå inn på forholdet mellom jul og påske. Som vi syng i ein ‘klassisk’ julesong: “Nå er det jul igjen, og nå er det jul igjen, og jula varer helt til påske. Men det er ikke sant, nei, det er ikke sant, for innimellom kommer fasten.” I dag ignorerer eg siste del av den songen, og tek for meg påstanden om at ‘jula varar heilt til påske.’ For teologisk sett stemmer dette særs bra. Men det hadde kanskje vore betre å sunge: “No er det Maria bodskapsdag igjen, og no er det Maria bodskapsdag igjen, og Maria bodskapsdag varar heilt til påske…” For det vi feirar i jula startar eigentleg i mars; i feiringa av engelen Gabriel sitt møte med Maria, slik vi les om det i Lukasevangeliet sitt fyrste kapitel. “Ver helsa, du som har fått nåde! Herren er med deg!” Slik introduserte engelen seg til Maria (Luk 1,28) Og etter denne introduksjonen fekk Maria beskjed om at ho var utvalt til å føda eit barn, ein son — Frelsaren. Og kva svara ho til dette? Jo, ho svara: “Eg er Herrens tenestkvinne. Lat det gå meg som du har sagt.” (Luk 1,38) Eller som ein teolog ein gong skal ha gong sa det: “Madonna said: ‘Papa, don’t preach’. The Madonna said: ‘Let it be done to me according to your will’.”

Men kva er eigentleg poenget her? Dagens evangelietekst i Dnk er historia om Kristus som kjem bort frå foreldra sine, og som vert funnen att i templet. Den byrjar slik, i Luk 4,41f: “Kvart år fór foreldra åt Jesus til Jerusalem for å halda påske. Og då han var tolv år, drog dei som vanleg dit opp til høgtida.” For kva var eigentleg denne hendinga? Dersom vi ser på tema for Dnk i dag kan vi seie at denne hendinga openberra noko av kva og kven Kristus er. Då foreldra fann hann att i templet, og Maria la ut om kor bekymra ho hadde vore, sa Kristus: “Kvifor leita de etter meg? Visste de ikkje at eg lyt vera i huset åt Far min?” (v.48f) Det står at dei ikkje skjøna dette, men at Maria “gøymde alt dette i hjarta sitt.” (v. 51)

Den dagen i templet openberra Kristus noko viktig; Han kalla Gud for sin ‘Far.’ Dette omgrepet var ikkje uvanleg, med det er klart at det her tydde noko viktig. For når Kristus seinare brukte denne nemninga ville jødane steina Han. Kristus openberra kven Han var, og Han openberra dette i templet — i påsketida. Det er kanskje ikkje så enkelt å sjå heile signifikansen til dette. Det som har slått meg i det siste er at påsken ikkje var avhengig av eit tempel. Påsken hadde frå dag éin vore ei ‘familiehøgtid’ som vart forretta av husfaren. Ein slakta sjølvsagt dyr til påsken i templet, men ein kunne feira påske utan templet. Men det var eit offer ein måtte ha eit tempel for å gjere; Yom Kippur — den store soningsdagen.^[1] Med hendinga i templet kan de sjå ut som at Kristus sameinier desse. Kanskje legg eg for mykje i teksten, men i ein andakt er det lov å spekulere.

Dette vert kanskje ekstra interessant dersom ein ser på kyrkja sin liturgi. Nattverden har klare påskekonnotasjonar; kvar gong ein feirar eukaristien feirar ein ei ‘minipåske.’ “For vårt påskelam er slakta, Kristus,” skriv Paulus. “Så lat oss halda høgtid, ikkje med gamal surdeig av vondskap og synd, men med reinleiks og sannings usyrte brød.” (1Kor 5,7b-8) Men det er også klare element av Yom Kippur i liturgien. Teologen Margaret Barker har påpeikt at mykje av nattverdsliturgien har utgangspunkt i Yom Kippur. Ho skriv:

Despite the apparently clear accounts of the Eucharist in the Synoptic Gospels, there are many problems as to its true origin and significance. The Passover is the least likely context as this was the one sacrifice not offered by a priest (m.Yoma 5.6), and the earliest tradition remembers Jesus as the great High Priest. The words of institution known to the evangelists (Matt. 26.26-28; Mark 14.22-24; Luke 22.14-20) and Paul (1Cor. 11.23-26) indicate as their context the priestly sacrifice of the Eternal Covenant, in other words, the Day of Atonement. The position of the Christian altar in a church building, beyond the boundary between earth and heaven, shows that it derived from the kapporet in the Holy of holies, the place where the Atonement blood was offered.

Even though Paul knew Christ as the paschal lamb (1 Cor. 5.7), he had also been taught that his death was ‘for our sins in accordance with the scriptures’ (1 Cor. 15.3). This indicates that the earliest interpretation of the death of Jesus was based on the fourth Servant Song, which, in the form known at Qumran, depicts a suffering Messiah figure who bears the sins of others (1QIsa^a 52.13-53.12). He was the High Priest who sprinkled the atonement blood (Isa. 52.15) and was himself the sacrifice (Isa. 53.10). A similar expectation is found in Peter’s temple sermon; the Servant, the Author of life, was about to return from heaven bringing ‘times of refreshing’ (Acts 3.13-21). Again, these texts indicate that the original understanding of the death of Jesus was the renewal of the Eternal Covenant on the Day of Atonement.^[2]

Ho held så fram med å seie at “[the] original context of the Eucharist should sought in the Day of Atonement, when the High Priest took the blood into the holy of holies and then returned to complete the rite of atonement and renewal.”^[3]

Ho har eit godt poeng, men eg trur ho går litt langt. Slik eg ser det, er det betre at ein ser på eukaristien som samanfattinga og sameininga av påsken og Yom Kippur — samt alle dei andre ofra i den gamle pakta. Frå no av trengde ein ikkje å ofra, men ein hadde eit evigt offer — eit offer ein no kunne nyta fruktene av til evig tid.

Dette er viktig å understreke no på Kristi openberringsdag. For denne openberringa handlar om alt; om Hans komme i morslivet, om livet Hans, om gjerningane Hans, om lidinga Hans, om døden Hans, om oppstoda Hans, om himmelfarten Hans. Kort sagt; om Kristus sjølv — husfar og lam; prest og syndoffer. Men det viktigaste er nok kanskje ikkje å påpeike kva Han var, men kvifor. Kvifor kom Han til jorda? Og kvifor openberra Han seg for oss?

Svaret er kort og greit: Han kom for å forsona oss med Gud; for igjen å gje oss fellesskap med Gud — Faderen, Sonen og Den Heilage Ande. Men dette handlar om meir enn ein ‘redningsaksjon.’ Frelsa sin natur finn vi i 2Pet 1,4. Der står det at vi, ved Gud lovnader og ved Kristus, skal få “del i guddomleg natur.” Dette er grunnen til at Ordet vart menneske. “Det av vårt som Kristus ikkje har teke opp i seg som sitt, det har han heller ikkje frelst.” Slik heiter det i ei klassisk formulering.^[4] Dette guddomleggjeringsmotivet er heilt sentralt i kristen teologi. Den tyske teologen Wolfhart Pannenberg skriv at dette motivet “determined … the whole history of Christology in the ancient church. In its main line of development, deification was thought of as the consequence of the incarnation, thus of the movement from God to man.”^[5]

Som det heiter hjå kyrkjefaderen Athanasius: “[Ordet] tok opp i seg det menneskelege så vi kunne verta guddomleggjorte.” (De incarnatione 54)^[6] Det er viktig å påpeike at dette ikkje handlar om panteisme e.l. Det er snakk om at vi får del i Guds liv. Eit godt bilete i denne samanhengen er jernet som vert handsama i elden. Elden sameinar seg med jernet, men dei er likevel fråskilde. Jernet får del i enkelte av elden sine eigenskapar — varme, lys, etc. — men vert likevel ikkje eld av natur. På same måte kan vi seie at vi får del i enkelte av Guds eigenskapar, utan at vi dermed sluttar å vera menneske. (Faktisk kan vi kanskje seie at vi gjennom denne sameininga vert sanne menneske.)

Ved inkarnasjonen — ikjøtinga — fekk Kristus del i same natur som oss, og dermed kan vi få verta Guds born. (Joh 1,12f) Eg trur Kristus seier det best sjølv: “Den herlegdomen som du har gjeve meg, har eg gjeve dei, så dei skal vera eitt slik som vi er eitt: eg i dei og du i meg, så dei heilt og fullt kan vera eitt.” (Joh 17,22-23a)

Dersom Kristus berre var Gud, har ikkje inkarnasjonen noko direkte effekt på vår frelse. Og dersom han berre var menneske, har vi ikkje noko håp om frelse, og inkarnasjonen vert redusert til ingenting. Som det heiter hjå Paulus, i 2Kor 8,9: “De kjenner vår Herre Jesu Kristi nåde, at han for dykkar skuld vart fattig då han var rik, så de ved hans fattigdom skulle verta rike.”

Ære vere Faderen og Sonen og Den Heilage Ande, som var, er og vera skal, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen.

Noter:

[1] For nokre tankar omkring Kristus og Yom Kippur, les denne posten.

[2] Margaret Barker, “Parousia and Liturgy,” s. 1-2 (pdf-fil). (Excursus in The Revelation of Jesus Christ. Edinburgh: T&T Clark 2000, s. 373-388.)

[3] Ibid.

[4] Sjå Oskar Skarsaune, Inkarnasjonen — myte eller faktum? Oslo: Lunde 1988, s. 103 og Svein Rise, Kristologi i kontekst. Kompendium for kristendomskunnskap, KME 201. Bergen: NLA 2005, s. 22

[5] Wolfharft Pannenberg, Jesus — God and Man. Second Edition. Translated by Lewis L. Wilkins and Duane A. Priebe. Philadelphia: The Westminster Press 1977, s. 39-40

[6] Athanasius, On the Incarnation. The treatise De Incarnatione Verbi Dei. Translated and edited by A Religious of C.S.M.V. With an Introduction by C.S. Lewis. New revised edition. Crestwood, N.Y.: SVS Press 1996, s. 93. Omsett til norsk.

Eukaristien i den tidlege kyrkja

I dag kom eg over ein diskusjon om eukaristien (nattverden) på verdidebatt. Eg skal ikkje ta for meg heile debatten, berre ein kort kommentar frå Ruben Solvang. Han byrjar innlegget sitt slik:

Jeg kan ikke finne noen bibelske argument for at nattverden / kjærlighetsmåltidet er et rituale (sakrament) som forutsetter kirkebygg og formidling ved en prest” skriv Solvang, før han kjem med ein feilaktig påstand: “Dette ble ikke noen praksis før 150 år etter Jesu’ død, over fire generasjoner senere.

Eg er usikker på kva Solvang meiner med ein generasjon (ein generasjon no er vel ca. 25 år. På Kristi tid var den nok nærare 20). Men tilbake til påstanden hans. Dersom Kristus døydde ca. år 30 vil Solvang då seie at forrettinga av eukaristien ikkje var ei presteleg/episkopal oppgåve før år 180? For det fyrste; kvar har han det årstalet frå? For det andre, kva med denne utsegna frå biskop Ignatius av Antiokia, skrive ein stad mellom 107-110?

Ingen må utan samtykket åt biskopen ta seg noko føre i dei tinga som vedkjem kyrkjelyden. Den nattverd som vert leia av biskopen eller av den han sjølv har gjeve fullmakt, skal ein halda for gyldig. Der kor biskopen viser seg, må kyrkjelyden vera, liksom den katolske kyrkja er der kor Kristus Jesus er. Det er ikkje tillate verken å døypa eller å ha kjærleiksmåltid utan biskopen.^[1]

Her ser vi, lenge før år 180, at eukaristien skal forrettast av biskopen eller ein med fullmakt frå han; ein han har ordinert/sett inn i den tenesta.

La oss sjå på ein vidare påstand frå Solvang:

Brødet og vinen var en naturlig del av måltidene de hadde når Jesu etterfølgere samlet seg i hjemmene. Det var ingen prest, det var ingen ritualer.

Dette er ei lang rekke påstandar som heng i lause lufta. Ingenting i Skrifta seier klart fram at nattverden berre var eit vanleg måltid, dette er noko ein les inn i teksten. Dette kallar vi eisegese, og det er — som ordet tyder på — dårleg eksegese. Vi kan ikkje lese ut frå NT at det ikkje var prest eller rituale. Det siste — rituala — er faktisk heilt motsett av det Skrifta fortel oss. Paulus legg ut om nattverdsritualet i 1Kor 11,23ff. Dette er kanskje ikkje heile ritualet. Men poenget mitt er at ein ikkje kan lese det eine eller andre ut av Bibelen. Men kva så?

Kven har sagt at alt må stå i Bibelen? Dette er eit premiss som berre vert lagt fram som eit gitt utgangspunkt, utan argument. Det er eit aksiom. Men dette aksiomet er galt. For det fyrste; kyrkja var til før Skrifta. Skrifta er laga av kyrkja, i kyrkja og for kyrkja. For det andre seier jo Paulus sjølv — i Skrifta, i 1Tim 3,15 — at Kyrkja er “søyle og grunnvoll for sanninga.” Vi kan kanskje samanlikne forholdet mellom Bibelen og kyrkja som forholdet mellom grunnlov og stat. Den fyrstnemnde er autoritativ norm; sistnemnde har autoritet til å handheva og tolka fyrstnemnde.

Og ser vi på kyrkjehistoria ser vi jo at de fyrste påstanden om at ein ikkje hadde prestar — som vi (kanskje) ikkje kan finna direkte i Skrifta — er direkte feilaktig. Vi ser det mellom anna hjå biskop Ignatius.

Solvang spør (retorisk) vidare:

Hvorfor har vi så mange upersonlige og felleskapsfientlige ritualer i dagens kirker og menigheter? Hvorfor har vi beveget oss milevis unna de verdiene vi finner i NT, som krystallklart definerer at ingen står over andre, hverken i posisjon eller tittel.

Til det vel eg å spørje; kvifor skal vi anta at Solvang har rett i dette? Eg ha gått i ei rekkje ‘ritualistiske’ kyrkjer i Dnk og andre lutherske kyrkjesamfunn. Og eg slit med å kjenne igjen desse ‘upersonlige’ og ‘felleskapsfientlege’ rituala. Og ut frå kyrkjehistoria ser eg at desse ikkje er milevis frå urkyrkja; dei er særs nære. Og den siste kommentaren hans er berre ein raud sild innkapsla i hersketeknikkar. For det fyrste; kvar og på kva måte definerer NT at “ingen står over andre, hverken i posisjon eller tittel”? Kva meiner Solvang med ‘posisjon’ og ‘tittel.’ Vi kan gripe tilbake til analogien mellom Skrifta/kyrkja og grunnlov/stat. I denne samanhengen vert prestane og biskopane utøvande makt, lekfolket vert folket. Alle desse står likt for lova; for Skrifta — og for Han som grunnla Skrifta; Gud. Men det betyr ikkje at det ikkje er rangordningar. I alle samfunn finst det folk av forskjellig posisjonar og titlar. Det betyr ikkje at dei er betre enn andre eller meir verd enn andre, eller at dei kan gjere det dei vil. Det betyr rett og slett at dei har andre oppgåver enn andre.

Opposisjonen til dette argumentet er gjennomsyra av maktretorikk. Og det må vi slutte med. Presteembetet handlar ikkje om å få makt eller at ein får ‘eksklusive rettar.’ Prestetenesta handlar ikkje om rettar og om makt, men om plikt og teneste. Maktretorikken, som gjennomsyrer store delar av debatten rundt prestedømet, misforstår heile poenget med kva det spesielle prestedømet er for noko. Det er ikkje innført for at presten skal utøve si makt overfor kyrkjelyden — sjølv om det sikkert er nok av prestar som har misbrukt embetet sitt på ein slik måte — men at presten, ved sitt kall og sin ordinasjon, er sett til å gjeta sauene og verne om Guds folk — i Kristi stad.^[2] Presten er ikkje der for å styre, men for å tene. Slik Kristus sa det i Mark 10:42-44:

De veit at dei som blir rekna for å vera fyrstar over folka, undertrykkjer dei, og stormennene deira styrer med hard hand. Men slik er det ikkje blant dykk. Den som vil bli stor blant dykk, skal vera tenaren dykkar. Og den som vil vera først blant dykk, skal vera slave for alle.

Det viktige i så måte, er at sidan dette handlar om teneste, så må ein sjå til den som kallar tenestefolka ut. Dette er Gud. Og den kristne tradisjonen tilseier at einskilde er kalla til dette embetet, medan andre er kalla til andre tenester. Gud kallar også til å vera lærar, politi, student, lækjar, barnehageassistent, etc. Dette handlar ikkje om makt.

Solvang heldt fram:

Et hjertens sukk fra meg, dette her. Jesu Kropp på jorden idag er delt og upersonlig – hva kan vi gjøre med det?

Mennesker forblir små (åndelige) barn, der de sitter i benkeradene og blir servert prekener, nattverd og innimellom en velment pekefinger. Klart det finnes unntak, men de gjør en god jobb med å bekrefte regelen.

Og Solvang gjer ein god jobb med å bekrefta regelen at lågkyrkjelege folk ikkje veit kva som skjer i høgkyrkjelege samanhengar sjølv om dei likar å ha mange meiningar om det som skjer der. Eg klarar ikkje å sjå på dette som meir enn eit einaste stort stråmannsargument. Eg tvilar no på at Solvang nokon gong har vore i ei ‘ritualistisk kyrkje.’ Han kan godt komma på besøk i Sandvikskyrkja i Bergen.

Noter:

[1] 1. Ernst Baasland & Reidar Hvalvik (red.), De apostoliske fedre. I norsk oversettelse med innledninger og noter. Oslo: Luther 1984; 1997, s. 67. Omsett til nynorsk.

[2] Sjå m.a. Matt 16:18-19, 18:18, Joh 20:15-19, Rom 15:16, Fil 2:17, 2Kor 5:20.

“Mennesket er ein ressurs”

Årets nyårstale frå statsministeren kunna hatt overskrifta ‘mennesket er ein ressurs.’ Og det er eg einig med. Men er det alt mennesket er? Er det slik at mennesket fell i verdi dersom det ikkje er ein ressurs?

Det virkar som at hovudfokuset var at vi måtte tenke nytt for å få vekst og arbeid. Og det er vel og bra det. Men dersom det sluttar der vert vi til slutt berre nytterobotar. Denne nyårstalen vitnar for meg meir og meir om sosialismens utilitarisme. Ein ser ut til å vera meir oppteken av arbeidskraft enn av menneske.

Kyrkjeautoritet og Sola Scriptura

I dag, medan vi feirar ei høgtid som har historisk bakgrunn i Bibelen (Matt 1-2, Lukas 1-2, Joh 1), men som liturgisk sett ikkje står direkte nemnt der, tenkte eg det at det er på sin plass å ta opp spørsmålet om kyrkjeautoritet og Sola Scriptura, ‘Bibelen åleine.’ Vi kan byrje med å sitere Kristi ord til Peter, i Matt 16,18f:

“Og det seier eg deg: Du er Peter, og på dette fjellet vil eg byggja mi kyrkje, og dødsrikeportane skal ikkje få makt over henne. Eg vil gje deg nøklane til himmelriket; det du bind på jorda, skal vera bunde i himmelen, og det du løyser på jorda, skal vera løyst i himmelen.” (NT05)

Spørsmålet er sjølvsagt; kva er meint med denne nøklemakta? Før eg går inn på det vil eg ta for meg ein tekst som har vorte brukt som ein profeti – eller i alle fall ein type – på det petrinske embetet; på paveembetet. Det er Jes 22:20-22:

Den dagen vil eg kalla på tenaren min, Eljakim, son til Hilkia. Eg skal lata han verta kledd i din kjortel, spenna beltet ditt om han og la han få den makt og mynd som du hadde. Han skal vera ein far for dei som bur i Jerusalem og for huset åt Juda. Eg legg nøkkelen til Davids hus på aksla hans. Når han lèt opp, skal det ikkje latast att; og når han har lèt att, skal det ikkje latast opp.^[1]

David kan seiast å vera ein type på Kristus; han var konge i Israel, Kristus er verdsens konge. (Eller ‘kongane sin konge,’ for å bruke eit velkjent omgrep.) Difor kan også Eljakim vera ein type på Peter. Han var ’slottshovdingen’ åt David; han hadde overoppsyn med slottet (2Kong 18,18).^[2] Han ser også ut til å ha vore prest (Neh 12,41). Dette er interessant. For Peter er då i ei liknande situasjon; for det fyrste er han slottshovding for Kristus. For det andre er han prest. Ein skal sjølvsagt ikkje dra for mange parallellar mellom det gamaltestamentlege og det nytestamentlege presteembetet, men levittane hadde mange av dei oppgåvene som er vorte gjeve til apostlane og personar som dei ordinerte; dei som vart sette inn i tenesta som prestar, biskopar og diakonar.

Tilbake til saka. Som vi ser av Matt 16 fekk Peter nøklemakta; makta til å binda og løysa. Har denne makta noko ekvivalent i jødisk tankeliv (bortsett frå den eventuelle profetien/typen i Eljakim)? I the Jewish Encyclopedia sin artikkel om binding og løysing ser vi at det er det:

The power of binding and loosing was always claimed by the Pharisees. Under Queen Alexandra, the Pharisees, says Josephus (“B J.” i, 5, § 2), “became the administrators of all public affairs so as to be empowered to banish and readmit whom they pleased, as well as to loose and to bind.” This does not mean that, as the learned men, they merely decided what, according to the Law, was forbidden or allowed, but that they possessed and exercised the power of tying or untying a thing by the spell of their divine authority, just as they could, by the power vested in them, pronounce and revoke an anathema upon a person.

Det mest interessante i artikkelen kjem likevel seinare, når dei skriv om NT:

In this sense Jesus, when appointing his disciples to be his successors, used the familiar formula (Matt. xvi. 19, xviii. 18). By these words he virtually invested them with the same authority as that which he found belonging to the scribes and Pharisees who “bind heavy burdens and lay them on men’s shoulders, but will not move them with one of their fingers”; that is, “loose them,” as they have the power to do (Matt. xxiii. 2-4). In the same sense, in the second epistle of Clement to James II. (“Clementine Homilies,” Introduction), Peter is represented as having appointed Clement as his successor, saying: “I communicate to him the power of binding and loosing so that, with respect to everything which he shall ordain in the earth, it shall be decreed in the heavens; for he shall bind what ought to be bound and loose what ought to be loosed as knowing the rule of the church.”

Kyrkja har altså ikkje berre retten til å dogmatisere; til å seie kva som er sant og ikkje i religiøse, filosofiske og moralske spørsmål. Ho kan også seie kva som er rett i høve til høgtidsdagar. Dette kan også underbyggjast vidare, slik eg ser det, ved å argumentere for at Kyrkja – som ein verdsvid familie – kan binda sine familiemedlammar til einskilde høgtider. Ville nokon t.d. seie at det er ‘autoritativt’ (negativt sett) å binde borna til å feire fødselsdagen til mor (eller omvend) eller å binde foreldra til å ta del i ein forballkamp som borna speler? Alt dette er høgtid for familien.

Men kvar har så dette med Sola Scriptura å gjere? Dersom Sola Scriptura vert forstått rett; ingenting. Problemet er at den sjeldan vert forstått rett. Ein bruker t.d. dette til å understreke at jul, påske, etc. er ‘ubibelsk’ fordi det ikkje står direkte i Bibelen at vi skal feira desse dagane. Men som vi ser oppfor; kyrkja fekk autoritet til å gjere dette. Spørsmålet om Sola Scriptura, som djupast sett er av hermeneutisk art, er: ‘Kan Skrifta nokon sinne stå ‘åleine’? Er ho sin eigen tolkar?’ Den rette forståinga av Sola Scriptura er, slik eg ser det, uttrykt best av Olav Fog:

Men i samme øjeblik, man siger skriften alene må man finde en tolkningsnøgle til at forstå skriften med, og det betyder, at skriften i virkeligheden alligevel ikke står alene. For så træder tolkningsnøglen jo til og bestemmer indholdet af skriften. Udtrykket sola scriptura betyder i virkeligheden — og det var også det, Luther mente — skriften og kirkens apostolske tro.^[3]

Dersom vi er medvitne om vår horisont og våre erfaringar, så er kanskje ikkje Sola Scriptura ein dum ting å ta med seg. Men problemet er at mange har mista det katolske og apostoliske. (Det betyr ikkje nødvendigvis det romersk-katolske.) I Den nikenske truvedkjenninga vedkjenner vi jo at det er “éi heilag, katolsk og apostoliske kyrkje.” Difor må vi ta med oss dette inn i vår tolkingsnøkkel — vår forståingshorisont. Vi må halda fast på Kyrkja si heilage overlevering; Tradisjonen — det som har vorte tradert. Skrifta er jo når alt kjem til alt også tradert.

Problemet er at Sola Scriptura no — hovudsakleg på grunn av at ein ikkje er medviten sine eigne fordommar om teksten — enda opp som ‘det eg sjølv meiner Bibelen og kristendommen handlar om.’ Og Bibelen blir nesten heva opp til Jesu nivå. Men kristendommen er ikkje ein bokreligion på same måte som Islam. Vi er ikkje ‘boka sitt folk.’ Vi er ‘Kristi folk.’ Her trur eg det er viktig å sjå litt på kva kyrkja sjølv har lært oppetter historia. Og då kan vi sjå på Nikea II, det sjuande økumeniske konsilet (i 787). Der skreiv biskop Basilius av Ankyra:

Anathema to those who spurn the teachings of the holy Fathers and the tradition of the Catholic Church, taking as a pretext and making their own the arguments of Arius, Nestorius, Eutyches, and Dioscorus, that unless we were evidently taught by the Old and New Testaments, we should not follow the teachings of the holy Fathers and of the holy Ecumenical Synods, and the tradition of the Catholic Church.^[4]

Dette er då altså frå eit økumenisk konsil som dei fleste lutherske teologar hevdar å fylgja. Dersom ein skal gjera det, må ein skjøna at Sola Scriptura er eit hermeneutisk grep, eit grep som er gjort i lys av den apostoliske overleveringa. Kanskje er dette grunnen til at den anglikanske GAFCON-konferansen — som m.a. består av ein god del evangelikale – nektar for at det femte, sjette og sjuande konsilet er autoritativt. Jerusalem-deklarasjonen deira seier: “Vi anerkjenner de fire økumeniske og de tre historiske trosbekjennelser som et uttrykk for en troens rettesnor for den ene hellige katolske og apostoliske kirke.”^[5] Eg har enno ikkje funne nokon god grunn til at dei har gjort akkurat dette. Min teori — og dessverre ser den ut til å vere rett — er at dei heldt seg til dei tre fyrste konsila og forkastar (eller i det minste ikkje bind seg til) dei tre siste fordi dei er einige med dei fyrstnemnde og ikkje med dei sistnende.

Spørsmålet då vert sjølvsagt: Kvifor skal ein i det heile teke ha eit konsil dersom ein kan forkaste det om ein er ueinig? Og kva med Arius, Nestorius, etc? Kunne dei berre seie: ‘Nei, vi er ueinige,’ og så var argumentasjonen slutt? Kva argument har ein for å forkaste dei tre siste konsila utanom ‘eg er ueinig med dei’? Spørsmålet er altså om kva autoritet kyrkja har. Og kva autoritet Biblen har. Til det siste vil eg seie at Bibelen ikkje har eit fnugg av autoritet. Ein dødt objekt kan ikkje ha autoritet; berre levande personar kan ha autoritet. Eit skrift kan vera autoritativt, men ikkje ha autoritet. Kanskje kan vi seie at forholdet mellom Bibelen og kyrkja er omlag som forholdet mellom grunnlova og staten. Fyrstnemnde er ein autoritativ tekst. Sistenemnde har fått autoritet til å handheve og tolke teksten.

Då, som ei avslutting, kan vi sitere Paulus, frå 1Tim 3,14f:

“Dette skriv eg til deg, endå eg håpar å koma til deg om ikkje så lenge. Men skulle det dryga, vil eg du skal vita korleis ein skal ferdast i Guds hus, som er den levande Guds forsamling, søyle og grunnvoll for sanninga.” (NT05)

Noter:

[1] Eg har omsett teksten sjølv, med utgangspunkt i språkføringa til Bibelselskapet si omsetjing av 1978/85.

[2] ‘Overoppsyn’ er det omgrepet som er brukt i omsetjinga av 2Kong 18,18 i Bibelen — Guds Ord (Nesbyen: Bibelforlaget 2007). Eg synst det er eit godt ord som ironisk nok passar godt til det petrinske embetet sett frå katolsk side. For den katolske kyrkja seier jo nettopp at paven har ‘overoppsyn’ i Guds hus; i kyrkja.

[3] Olav Fog, “Mellem liberalisme og biblicisme.” RE-FORMATIO, 2/2003, s. 35

[4] Philip Schaff, The Seven Ecumenical Councils. A select biography of the Nicene and Post-Nicene Fathers, Second series, Vol. 14. Edited by Philip Schaff & Henry Wace. Grand Rapids, MI: Christian Classics Ethereal Library, 2005, s. 763. Lenke til pdf-fil. [Henta: 03.09.2008]

[5] DagenMagazinet, 2. juli 2008

Sjå fram til det vesle barnet

Julaftan

I dag er det julaftan, men jula har ikkje byrja enno. Kl. Fem i kveld byrjar den, då er det vigilien til juledag. Men fram til då er vi framleis i adventstida. Difor har eg no eit lilla banner på bloggen. Eg vil difor minna folk om at dagen i dag kanskje bør setjast av til bøn; ein bør gå inn i seg sjølv å tenke på kva advent er for noko, og kva jula er for noko – i lys av advent. Kanskje vil ein då få eit litt anna perspektiv på jula enn det handelstanden prøver å kontruere. For dei vil gjerne at du ikkje skal tolke jula i lys av advent; då ville ein kanskje ikkje brukt heile desember til å handle julegåver. Som litt meditasjon kan ein kanskje lese denne artikkelen av Fr. Arnfinn Haram. Her er eit liten ’smakebit’: ”Den kyrkjelege julefeiringa har si førebuingstid i Advent; ei førebuing som faktisk mest fokuserer på Kristi atterkome ved historia si slutt. Då skjerpar ein seg.”

Deretter kan ein lese den fylgjande bibelteksten, Luk 1,67-79. Det er den nytestamentlege teksten for julaftan morgon i Den katolske kyrkja.

Dette heilage evangeliet står skrive hjå evangelisten Lukas i det fyrste kapitlet. Ære vere deg, Herre.

Sakarja, far hans [døyparen Johannes], vart fylt av Den heilage ande. Han tala profetisk og sa:
“Lova vere Herren, Israels Gud,
for han såg til sitt folk og har løyst det.
Han har reist for oss eit horn til frelse
i sin tenar Davids hus,
så som han lova frå gamle tider
ved munnen til sine heilage profetar:
å frelsa oss frå våre fiendar
og frå handa åt alle dei som hatar oss.
Han synte miskunn mot våre fedrar
og kom i hug den heilage pakta,
den eid han gav som lovnad
til Abraham, vår stamfar,
så vi, frelste frå fiendehand og utan otte, kan tena han
i reinleik og rettferd for hans åsyn alle våre dagar.
Og du, barn, skal kallast profet for Den høgste,
for du skal gå fram føre Herren og rydda hans vegar
og læra folket hans å kjenna frelsa, at deira synder blir tilgjevne,
for vår Gud er rik på miskunn.
Og slik skal lyset frå det høge
gjesta oss som ein soloppgang
og skina for dei som bur i mørker og dødens skugge,
og styra våre føter inn på fredens veg.”

Slik lyder det heilage evangeliet. Lova vere du, Kristus.
Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

Og då passar det vel bra med ei bøn.^[1] La oss difor be:

Miskunnsame, evige Gud, du som for vår frelse har late din einborne Son koma til verda, vi takkar deg fordi du i din trufaste kjærleik har oppfylla løfta til fedrane og velsigna menneskeætta med barnet Jesus Kristus. Vi bed deg: Gjev oss nåden åt din Heilage Ande så vi opnar hjartet vårt for ditt evige ljos, som i julenatta strålar fram for all verda, og i sann og heilag glede lovar og prisar deg for di useielege gåve. Ved denne Son din, Jesus Kristus, vår Herre. Amen.

Noter:

[1] Bøna er for julaftan vesper i boka La oss alle be: Norsk tidebønn. (Tilrettelagt av Agnar Sandvik. Oslo: Bønne- og arbeidsfellesskapet kirkelige fornyelse/Oremus 1998, s. 134.135) Eg har omsett bøna til nynorsk.

Politisk korrekt jul?

Vårt Land melder, om enn ikkje med denne ordlyden, at ein kapellan no har litt behov for merksemd. Bakgrunnen er at Ris menighetsråd i Oslo har vore så ’syndige’ å la noko av juleofferet gå til kyrkjelyden sitt arbeid, og ikkje berre til Kirkens nødhjelp. Dette grunna underskot. Dette viste seg å vere eit fint høve for den nemnte kapellanen, Marit Skjeggestad, å skrike litt for å få merksemd om eigen person.

Ho seier mellom anna:

Dette er en tung symbolsak som uttrykker menighetens teologi like mye som dens strategi. Menighetsrådets vedtak er i strid med med julaftens teologi. Jeg blir personlig kvalm over at denne velstående menigheten ser sin egen økonomiske fattigdom og tar pengene fra de aller fattigste på julaftens gudstjenester. (…)

For meg er vedtaket en skam og en hån mot julens budskap. Det er derfor pinlig å stå ansvarlig i menighetens gudstjenester etter dette, og særlig på julaften.

Det var då fælt kor politisk korrekte ein skulle vera då. Er det verkeleg “i strid med med julaftens teologi” å drive med verksemd i eigen kyrkjelyd? Og kva er eigentleg “julaftens teologi”? Er det ein spesiell teologi som ikkje gjeld elles i jula?

Dette minner ikkje om ein ‘prest,’ men om ein arrogant person som utnyttar “julaftens teologi” til å fø sitt eige ego. Det einaste innlegget hennar fortener er dette:

“…men ein kropp laga du til meg”

4. sundag i advent

Dagens tekstar finn de her. Dei er Mika 5,1-4a; Hebr 10,5-10 og Luk 1,39-45. Eg vel i dag å berre sitere dei nytestamentlege tekstane før eg skriv ned nokre tankar rundt dei.

Denne epistelen står skrive i brevet til Hebrearane i det 5 kapitlet.

5 Difor seier Kristus når han stig inn i verda:
Slaktoffer og offergåve ville du ikkje ha,
men ein kropp laga du til meg;
6 brennoffer og syndoffer har du inga glede av.
7 Då sa eg: Sjå, her kjem eg
for å gjera din vilje, Gud.
I bokrullen er det skrive om meg.
8 Først seier han: “Slaktoffer og offergåver, brennoffer og syndoffer ville du ikkje ha og hadde du ikkje hug på”, endå det er slike offer som blir borne fram etter lova. 9 Deretter seier han: “Sjå, her kjem eg for å gjera din vilje.” Han opphevar det første så han kan setja det andre i verk. 10 På grunn av denne viljen er vi helga ved at Jesu Kristi kropp vart boren fram som offer éin gong for alle.

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova.

Dette heilage evangeliet står skrive hjå evangelisten Lukas i det 1 kapitlet. Ære vere deg, Herre.

39 Nokre dagar etter drog Maria av stad og skunda seg opp i fjellbygdene, til den byen i Juda 40 der Sakarja budde. Der gjekk ho inn til Elisabet og helsa på henne. 41 Då Elisabet høyrde helsinga frå Maria, sparka barnet i magen hennar. Ho vart fylt av Den heilage ande 42 og sa med høg røyst: “Velsigna er du mellom kvinner, og velsigna er frukta i ditt morsliv. 43 Korleis kunne det henda meg at mor til Herren min kjem til meg? 44 For då helsinga di nådde øyret mitt, sparka barnet i magen min av fryd. 45 Ja, sæl er ho som trudde, for det Herren har sagt til henne, skal oppfyllast.”

Slik lyder det heilage evangeliet. Lova vere du, Kristus.

Det eg har lyst til å fokusere på i dag er to ting. Eller snarare; to personar — Jesus og mor Hans, Maria møy. I epistelteksten las vi frå Salme 40, etter den greske Septuaginta-omsetjinga: “Slaktoffer og offergåve ville du ikkje ha, men ein kropp laga du til meg.” Messias — Jesus Kristus — kom ned til jord. Men på kva måte? Jo — og det er vel heile poenget med advent, og kanskje spesielt denne dagen i advent — Han kom til oss som eit barn, fødd av Maria møy. Han kom ikkje som ein lysande epifani rett ned i krubba. Nei; Han vart fødd! Men likevel er dette ein epifani — ei openberring.

Men kva vert openberra? Ser vi på den klassiske juleforteljinga ser vi at openberringa i all hovudsak er at Gud er komme ned til menneska. Det vesle barnet i krubba er Gud den allmektige, El Shaddai. Men Han kom på ein heilt annan måte enn ein tenkte seg. Der ein ofte såg for seg ein krigersk konge kom det ein fattig og vis vandringsmann. Og nettopp dette trur eg er viktig å få med seg i adventstida. Kristus er vandringsmannen; vi skal fylgja Han. Kristendommen er ikkje hovudsakleg intellektuell; den er framfor alt praktisk. Ola Tjørhom uttrykker det slik:

Kristen tro består ikke i å slutte seg til et sett med meninger. Kristen tro er først og fremst liv. (…) Som ganske mange kristne her til lands vokste også jeg opp med en forestilling om at det avgjørende er å ha Jesus i hjertet. Denne forestillingen ble ofte kombinert med en såkalt lønnkammerreligiøsitet, hvor personlig bibellesning og bønn utgjorde de sentrale bærebjelkene. Jeg vil i og for seg ikke bestride denne tankegangen — selvsagt er det viktig å ha Jesus i hjertet. Samtidig må jeg innrømme at den fungerte stadig dårligere for meg i praksis. Ikke nødvendigvis fordi det var noe galt med den. Men fordi den etter hvert ikke lot seg intgrere i det livet jeg faktisk levde. Og en fromhet som knapt kan leves ut, må sies å ha begrenset verdi.^[1]

Adventstida er vandringstid; vi vandrar frå kvar ein verdsens krok fram mot Kristus. Og denne vandringa er i all hovudsak religiøs, rituell, liturgisk, tilbedande — ja, med andre ord: menneskeleg. Eg trur at adventstida har ein klar kristen ‘profil’ — i ei klar ikkje-sekulær ånd. Jula er på mange måtar enkel å sekularisere og kommersialisere. Det er festtid, glede, etc. Advent er på ein heilt annan måte vanskeleg å fange. Og det er kanskje difor at mange prøver å ‘utrydde’ den ved å la jula byrje tidlegare og tidlegare. Nei adventstida fortel oss noko som sekularismen anten har gløymt eller prøver å skjule; at vi ikkje berre er homo sapiens; det tenkande mennesket. Nei, vi er framfor alt homo adorans; det tilbedande mennesket. Dette omgrepet fann eg hjå den russisk-ortodokse teologen Alexander Schmemann. Eg lar han få ordet, frå artikkelen “Worship in A Secular Age”:

Secularism, I submit, is above all a negation of worship. I stress:—not of God’s existence, not of some kind of transcendence and therefore of some kind of religion. If secularism in theological terms is a heresy, it is primarily a heresy about man. It is the negation of man as a worshipping being, as homo adorans: the one for whom worship is the essential act which both “posits” his humanity and fulfills it. It is the rejection as ontologically and epistemologically “decisive,” of the words which “always, everywhere and for all” were the true “epiphany” of man’s relation to God to the world and to himself: “It is meet and right to sing of Thee, to bless Thee, to praise Thee, to give thanks to Thee, and to worship Thee in every place of Thy dominion…”^[2]

Mennesket er fyrst og fremst tilbedande. Og den tilbedinga skal rettast mot Gud. “For i han er det vi lever og rører oss og er til.” (Apg 17,28) Men det er ikkje alltid vi lever opp til dette. Realiteten er at synda på mange måtar hindar oss i dette. På grunn av fallet og synda er vi, som Martin Luther sa det: ‘inkrøkt i oss sjølve.’ Vår natur som tilbedarar har difor ein tendens til å vere like innkrøkt; til å fokusere innover, mot oss sjølve.

Men for å ordne opp i dette kjem Kristus. Og ved at Gud laga ein kropp til Messias, og fordi Maria bar Han fram, og fordi Han — som den andre, lydige Adam — bar seg sjølv fram som eit lydig offer er vi vorte helga, vigsla, konsekrert til Gud. Ja alt dette har vi del i “ved at Jesu Kristi kropp vart boren fram som offer éin gong for alle.” Men dette offeret — som alle andre offer — er ikkje abstrakt; det er konkret. Og på same måte som israelittane vart frelst ut frå døden ved påskeofferet — inkludert ved å eta det — vert vi frelste ved Kristus. Ved at Han gav seg sjølv for oss på krossen — og ved at Han gjev oss del i dette kvar gong vi tek del i det heilage altarsakramentet. Der — når vi står framføre altaret — ser vi frelsa vår; at vi får konkret lov å ta imot Herren, og at vi på den måten vert vigsla, transformerte og får del i guddomleg natur. Difor vil eg no be ei kort bøn om åndeleg kommunion, med utgangspunkt i ei bøn eg fann her.

Kjære Gud, vi takkar deg i dag for den gåva du har gjeve oss i Kristus Jesus, Han som er sant nærverande i nattverdens heilage sakrament. Eg trur på deg, eg set mi von til deg, eg elskar deg. Lat ikkje noko skilja meg frå det heilage livet, lat mi lengt koma til syne som kjærleik til dei eg møter, lat meg snart få ta imot Kristus ved ditt altar, og lat alt leia fram til meir samfunn med deg — Fader og Son og Heilag Ande, som var, er og vera skal, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen.

Noter:

[1] Ola Tjørhom, Smak av himmel, lukt av jord: materialistisk spiritualitet. Oslo: Verbum 2005, s. 7.9

[2] Alexander Schmemann, “Worship in A Secular Age.” I: For the Life of the World: Sacraments and Orthodoxy. 2nd Expanded edition. Crestwood, NY.: SVS Press 1997, s. 118.

Den lutherske Messiaskyrkja sine gudstenester

I dag kom eg over nettsidene til Messiaskyrkja. Dei kallar seg for ‘den lutherske kyrkja i Noreg,’ noko eg meiner vert litt rart. Er ikkje frikyrkja også luthersk? Men det eg ville ta for meg i dag var ein interessant ting eg oppdaga på nettsidene deira. Her vert det opplyst Messiaskyrkja “samles nå tre steder: Oslo og Bergen og Tomter utenfor Oslo. Vi annonserer ikke for våre samlinger. All deltakelse skjer, slik den skjedde i den første kristne tid, gjennom personlig invitasjon. Men vi inviterer gjerne. ønsker du å bli invitert kan du kontakte oss.” Det fyrste eg vil kommentere er den lettare anakronismen som ligg i at dei vil ‘leve som dei fyrste kristne.’ Dette vert ofte galt; ein har eit bilete av korleis dei fyrste kristne levde — sjølvsagt utan omsyn til den konteksten dei levde i (med forfylgjingar, etc.) — og lever så etter dette. Men vi er i ein heilt annan kontekst.

Vidare er det interessant å sjå at dei ikkje berre samlar seg i Oslo, men også i Bergen. For når vi ser på kalenderen deira over kommande gudstenester — ein funksjon som ironisk nok motseier deira påstand om å ikkje annonsere gudstenester — står det at det skal vere gudsteneste i Oslo, medan dei andre kyrkjelydane i Messiaskyrkja må ta til takke med ei nettoverføring. Kanskje er eg gammaldags, men når vart nettoverføring av en gudsteneste i tråd med Kristi ord om a vi skal komma saman å feira nattverd? Skal dei sende den på e-post kanskje? Eg tenker ikkje her på tv-overførte gudstenester, sjølv om eg er litt skeptisk til det, men at ein kallar seg ein kyrkjelyd. Kyrkja er, for å sitere Confessio Augustana (CA), “forsamlinga av dei heilage, der evangeliet vert lært reint og sakramenta forvalta rett.”^[1]

Ein kan kanskje seie at evangeliet vert lært reint ved ei slik overføring. Men ein kan ikkje påstå at sakramenta vert forvalta rett. Så før dei får ein eigen prest og eigen sakramentsforvalting meiner eg det vert feil — ut frå luthersk lære — for desse forsamlingane utanom Oslo å kalla seg for ‘Messiaskyrkja.’ Eller forventar dei kanskje at desse går i andre lutherske kyrkjelydar også? Kva er då vitsen med endå eit nytt kyrkjesamfunn?

Noter:

[1] Arve Brunvoll, Vedkjenningsskriftene åt Den norske kyrkja. Ny omsetjing med innleiingar og notar. Oslo: Lunde 1979, s. 48

FDR om konservative

Franklin D. Roosevelt (FDR) skal ha sagt dette om konservative: “A conservative is a man with two perfectly good legs who, however, has never learned to walk forward.”

Til det er det vel på sin plass å skrive dette tilbake: “A liberal is a man with one perfectly good brain who, however, has never learned to think.” Eller som Kåre Willoch sa det i si tid: “Er du ikke sosialist når du er ung, har du ikke hjerte. Er du ikke konservativ når du blir eldre, har du ikke hjerne.”

Hanukka og advent

3. sundag i advent

I dag vel eg å ikkje ta tak i dagens tekstar. Dei som vil lese dei finn dei her og her. Dei er høvesvis for Den katolske og Den norske kyrkja. Eg vil heller skrive om Hanukka i dag.

Dette heilage evangeliet står skrive hjå evangelisten Johannes i det 10. kapitlet. Ære vere deg, Herre.

22 Så kom den festen dei heldt i Jerusalem til minne om tempelvigsla. Det var vinter. 23 Og Jesus gjekk ikring i Salomos bogegang på tempelplassen. 24 Då flokka jødane seg om han og spurde: ”Kor lenge vil du halda oss i uvisse? Er du Messias, så sei oss det beint ut!” 25 Jesus svara: ”Eg har sagt dykk det, men de trur meg ikkje. Dei gjerningar eg gjer i namnet åt Far min, dei vitnar om meg. 26 Men de trur meg ikkje, for de høyrer ikkje til mine sauer. 27 Mine sauer høyrer mi røyst, eg kjenner dei, og dei fylgjer meg. 28 Og eg gjev dei evig liv; dei skal ikkje i all æve gå tapt, og ingen skal riva dei ut or mi hand. 29 Far min som har gjeve meg dei, er større enn alle, og ingen kan riva nokon ut or handa åt Far min. 30 Eg og Faderen er eitt.” 31 Atter tok jødane opp steinar og ville steina han.

Slik lyder det heilage evangeliet. Lova vere du, Kristus.
Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

Dette avsnittet — som eigentleg går heilt til v. 39 — er (utanom påsken) kanskje det viktigaste i Johannesevangeliet. Men kva handlar det om? Det fyrste som vert nemnt er kva høgtid som heldt på; Hanukka-festen. ”Så kom den festen dei heldt i Jerusalem til minne om tempelvigsla. Det var vinter.” (Joh 10,22) Det at denne festen er nemnt her seier oss noko spesielt om Kristus. Men før vi går inn på det, må vi sjå litt på kva Hanukka er. Grunnen til at eg vel å ta for meg denne høgtida er at vi står midt i den no. I år byrja den 11. desember og sluttar den 18. Det er ein lysfest og ei høgtid til minne om reinsinga av tempelet. (Les meir om dette her, her og her.)

Men kvifor er den så viktig? Jo, fordi den fortel oss noko sentralt om Kristus. Den mente passasjen frå Johannesevangeliet (Joh 10,22-39) har alltid vore viktig for oss kristne, men eg trur at den vert mykje meir forståeleg dersom vi les den i lys av Hanukka. Essensen åt den høgtida kan oppsummerast i to ord: nærver og ljos. Ved tempelvigsla vart Gud atter nærverande i det høgheilage. Ved tempelvigslingsfesten openberra Kristus kven Han verkeleg er; Messias. Men ikkje berre ein menneskeleg frigjeringskonge. Nei, Han er Gud sjølv. ”Eg og Faderen er eitt.” (Joh 10,30) Vidare er det viktig å sjå litt tidlegare i Johannesevangeliet:

I opphavet var Ordet, og Ordet var hjå Gud, og Ordet var Gud. Han var i opphavet hjå Gud. Alt vart til ved han, og utan han vart ikkje noko til av det som har vorte til. I han var liv, og livet var ljoset for menneska. Og ljoset skin i mørkret, men mørkret tok ikkje imot det. (…) Det sanne ljoset som lyser for kvart menneske, kom no til verda. Han var i verda, og verda har vorte til ved han, men verda kjende han ikkje. (Joh 1,1-3.5-10)

Sette i lys av dette trur eg at Hanukka er særs viktig; etter påsken er den kanskje den viktigaste høgtida nemnt i Johannesevangeliet.^[1] Grunnen til dette er at den er så sentralt plassert. Egil Anders Wyller skriv om dette i ein artikkel om ’arkitektonikken’ i Johannesevangeliet.^[2] Han hevdar at evangeliet har ein kiastisk struktur med eit avsnitt i midten som kastar lys over heile skriftet; Joh 10,22-39. Og i midten finn vi Joh 10,30f. Fyrst seier Kristus: ”Eg og Faderen er eitt.” (v. 30) Deretter ser vi reaksjonen til jødane: “Atter tok jødane opp steinar og ville steina han.” (v. 31)

Her ser vi altså at Kristus sette seg i Guds sete; Han seier rett ut at Han er Gud. Og sett i lys av Hanukka vert dette ekstra sterkt. Wyller skriv:

Tid og anledning for disse fundamentale utsagn fra Jesu side er jødenes Chanukka-fest (ta engkainia: fornyelsesfesten) midtvinters (X,22). (…) Jesus er in persona det nye tempel, som Gud har bolig i. (…) Det er Jesus som har gitt verden det fornyelsens «lys» som (Chanukka)-festen er viet.^[3]

No i advent trur eg vi kan bruka Hanukka for å forkynne Kristus. Advent er høgtida for håpet; håpet på at vi snart skal få del i fullnaden åt himmelen, ved Jesus Kristus. Han er Gud. Han er det evige ljoset. Han er det nye tempelet.

Ære vere Faderen og Sonen og Den Heilage Ande, som var, er og vera skal, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen.

Noter:

[1] Dette evangeliet er særs kultisk; det tek heile tida utgangspunkt i høgtidene. Og til dei knyt Johannes viktige hendingar.

[2] Egil A. Wyller, ”I Salomos buegang. Johannes-evangeliets arkitektonikk” i: Egil A. Wyller, Johannes II: Evengeliet og brevene. Oversatt fra gresk med kommentarer og studier av Egil A. Wyller. Henologisk skriftserie, bind 7. Oslo: Spartacus/Andresen & Butenschøn AS 1997, s. 142-160. Spesifikt om den kiastiske strukturen; s. 148-156.

[3] Ibid., s. 146-147

Sjå mot aust

2. sundag i advent

I dag skal eg ikkje skrive mykje. Eg kveld var eg i St. Paul i Bergen; den katolske kyrkja i Bergen. Og difor vil eg i dag sitere tekstane med ein kort meditasjon.

Det står skrive i Baruks bok i det 5. kapitlet:

1 Jerusalem! Ta av deg dine sørgeklær og ikle deg det herlige skrud som Gud har gitt deg til evig tid. 2 Kle deg i rettferdighetens kappe som er gitt deg av Gud, og la Den Eviges herlighet være diademet på ditt hode. 3 For Gud skal åpenbare din prakt for alle land på jorden. 4 Og Gud vil til evig tid gi deg navnet «Rettferdig Fred» og «Gudfryktig Herlighet». 5 Stå opp, Jerusalem, og still deg på høyden! Rett blikket mot øst og se dine barn samle seg fra vest og øst, på Den Helliges bud, glade over at Gud har kommet dem i hu. 6 Til fots forlot de deg, drevet av fiender. Men Gud skal føre dem tilbake, båret med ære, som på en kongestol. 7 For Gud har befalt at hvert høyt fjell og de evige hauger skal jevnes, at dalene skal heves og bli til flat mark, så Israel trygt kan vandre i Guds herlighet. 8 Skogene og hvert velluktende tre skal gi Israel skygge på Guds befaling. 9 For Gud skal lede det jublende Israel i lyset av sin herlighet med den miskunn og rettferd som kommer fra ham.

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova.

Det står skrive i Paulus sitt brev til Filipparane i det 1. kapitlet:

4 Og alltid, i alle mine bøner, bed eg for dykk alle med glede. 5 For heilt frå første dagen og fram til no har de stått saman med meg i arbeidet for evangeliet. 6 Og eg er viss på at han som tok til med si gode gjerning i dykk, skal fullføra henne – heilt til Jesu Kristi dag. … 8 Ja, Gud er mitt vitne, eg lengtar etter dykk alle med Kristi Jesu hjartelag. 9 Og dette bed eg om, at kjærleiken dykkar må bli rikare og rikare på dømmekraft og innsikt, 10 så de kan skjøna og avgjera kva som er viktig, og stå reine og ulastelege på Kristi dag, 11 fylte av rettferds frukt som veks fram ved Jesus Kristus, til lov og ære for Gud.

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova

Det står skrive hjå evangelisten Lukas i det 3. kapitlet. Ære vere deg, Herre.

1 Det var i det femtande styringsåret til keisar Tiberius. Pontius Pilatus var landshovding i Judea, Herodes var landsfyrste i Galilea, Filip, bror hans, i Iturea og Trakonitis, Lysanias i Abilene, 2 og Annas og Kaifas var øvsteprestar. Då kom Guds ord til Johannes, son til Sakarja, i øydemarka. 3 Og han drog omkring i heile Jordan-landet og forkynte ein omvendingsdåp som gav tilgjeving for syndene, 4 slik som det står skrive i boka med profeten Jesajas ord:

Ei røyst ropar i øydemarka:
Rydd Herrens veg,
gjer stigane hans rette!
5 Kvar dal skal fyllast,
kvart fjell og kvar haug skal jamnast ut.
Dei krokete vegane skal bli rette,
dei steinete stigane bli slette.
6 Og alle menneske skal sjå Guds frelse.

Slik lyder det heilage evangeliet. Lova vere du, Kristus.
Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

I dag vil eg fokusere på eit vers frå GT-teksten; Baruk 5,5: “Stå opp, Jerusalem, og still deg på høyden! Rett blikket mot øst og se dine barn samle seg fra vest og øst, på Den Helliges bud, glade over at Gud har kommet dem i hu.”

Vi skal i dag rette blikket mot aust; for der skal vi sjå Herrens komme. Det fyrste eg vil kommentere i dag er at advent er ei tid for førebuing; vi skal bruke denne tida på å førebua oss på jula. Men dette betyr ikkje primært at vi skal pynte huset, bake kaker, “vaska gølvet” eller “bere ved.” Nei; advent er tid for ettertanke, tid for å sjå på våre liv — sjå på om vi lever etter Kristi bod. Vi skal førebua oss på Kristi andre komme.

Men kva er Kristi andre komme? I denne samanhengen vil eg sjå på det at vi skal sjå mot aust. Det fyrste ein tenker på i den samanheng er nok sola, som står opp i aust. Som sola står opp i aust og går mot vest kjem Herren til oss. Og vi skal gå han i møte. Men korleis kan vi gjere det. Jo, ein måte vi kan gjere det er ved å fylgja hans bod. Ved å elska kvarandre. Men framfor alt; ved å feira eukaristien. Altaret står i aust; vi går fram til altaret for å få del i Herrens lekam og blod. Der — på altaret — er Han nærverande; under skapnaden åt brød og vin. Eg trur vi ser ein profeti om dette i Sef 1,7. Eg omset teksten sjølv, med utgangspunkt i språket i NO78/85:

“Ver still for Herren Gud,
for Herrens dag er nær!
Herren har fførebudd eit offer,
han har vigsla dei han har kalla.”

Herren førebudde eit offer. Dette offeret var Kristus; Hans liv, liding, død og oppstode. I motsetnad til Adam — som var ulydig — levde Kristus eit liv i lydnad. “Då han stod fram som menneske,” skriv Paulus, “fornedra han seg sjølv og vart lydig til døden, ja, døden på krossen.” (Fil 2,7b-8) Og ved at vi førebur oss i advent – og ved at vi feirar jul – ser vi framover mot Herrens dag; mot den dagen Herren skal komma. La oss håpa at vi har del i dei Han har kalla; dei Han har vigsla.

Ære vere Faderen og Sonen og Den Heilage Ande, som var, er og vera skal, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen.

Indremisjonsk arroganse

I desse tider skal Indremisjonsforbundet (ImF) verta eige trusamfunn; ImF Trossamfunn. Dette er ikkje dumt, og det er bra at dei no ikkje er med i noko dei ikkje har tillit til. (Info om ImF Trossamfunn finn de her.) Problemet er ikkje at dei no vil laga eige trussamfunn, men at dei er så arrogant at dei har lagt ut utmeldingsskjema for andre på nettsidene sine.

Eg er overtydd over at dei som ynskjer å melde seg inn i ImF Trossamfunn klarar å ta kontakt med Den norske kyrkja, Frikyrkja, eller andre trusamfunn dei måtte vera med i. Lurar på kva ein hadde tenkt om Den norske kyrkja hadde lagt ut utmeldingskjema for ImF Trusamfunn på sine sider…

Rettferd til menneska

1. sundag i advent

I dag vel eg å bruke tekstane til Den katolske kyrja. (Tekstane til Den norske kyrkja finn du her.) Eg tek i dag utgangspunkt i lekteteksten; teksten frå Det gamle testamentet. (Eg har valt å omsetja teksten sjølv, men med språkleg bakgrunn i Bibelselskapet si omsetjing av 1978/85.)

Det står skrive hjå profeten Jeremia i det 33. kapitlet:

14 Sjå; dagane skal koma, seier Herren, då eg let oppfylla den gode lovnaden^[1] eg gav til husa åt Israel og Juda. 15 I dei dagane, og på den tida, let eg ei rettferdig grein veksa fram i Davids-ætta; han skal gjera rett^[2] og rettferd i landet. 16 I dei dagane skal Juda verta frelst og Jerusalem liggja trygt. Og dette skal byen kallast: “Herren er vår rettferd.”

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova.

I dag vil eg fyrst bruka tida på å gje ein slags eksegese av desse orda; supplert med orda frå evangelieteksten. Det fyrste vil møter er lovnaden om at Gud skal la oppfylla den lovnaden han gav til Israel og Juda. Kva var denne lovnaden? Av vers 15 kjem det fram at dei hadde vorte lova ein rettferdig person; ein som skulle ”gjera rett og rettferd i landet.” I jødisk tankeliv tenker eg at dette vert sett på som ein messiansk profeti; ein profeti om ein rettferdig mann som skal redda Israel, om nødvendig med vald. Den jødiske Messias kan kanskje – med fare for å vere litt anakronistisk – samanliknast med Neo i The Matrix. Han er, for å bruke Fredrik Wandrup sine ord, ein ’Messias med maskingevær.’ Og slik var også tanken bak Messias for mange jødar. Men, som vi såg førre søndagen – då vi feira Kristi kongefest – var ikkje dette Kristi misjon; Han kom med eit nytt rike. Han kom med Guds rike. Eit rike som så og seie ’flyt’ inn i vårt; eit rike fylt av rettferd og fred. Som det heiter i songen frå Taizé, omsett til nynorsk:

Guds rike er fylt av rettferd og fred og glede i Heilaganden.
Kom, Gud, og opne i oss ei dør til Guds rike.^[3]

Denne songen har utgangspunkt i Rom 14,17. ”For Guds rike er ikkje mat og drikke,” skriv Paulus, ”men rettferd, fred og glede i Den heilage ande.” Dette er det Messias skal gjere; Han skal komma med rettferd og med fred. Og ved Han skal Juda verta frelst og Jerusalem liggja trygt. Men kva betyr det? Betyr det, som sikkert mange før Kristi tid trudde; at berre Israel har del i frelsa? Nei, det trur eg ikkje. Kanskje er det einskilde som reagerer på dette; men eg trur at Israel no er Kyrkja. Eller sagt på ein annan måte; heidningane har no vorte poda inn i Israel.

Israel er ikkje berre dei som er så ’heldige’ å ha vorte fødd som jødar. (Ein liten avsporing er på sin plass; eg bruker ’heldig’ litt ironisk. Eg trur ikkje at vår – vesten – si behandling av jødar oppetter historia akkurat er noko vi treng å vere stolt over. Men la oss gå vidare.) Vi trur at Kristus er Messias; vi trur at Han er den som Gud let ”veksa fram i Davids-ætta”; Han som Gud, for å bruke Jesaja sine ord, let veksa fram or let Isai-stuven. (Jes 11,1) Han skal gjera rett og rettferd i landet, i Heilaganden. (Jes 11,2ff) Men på kva måte skal denne rettferden gestaltast; korleis får vi del i den? For å få eit svar på det, må vi sjå på dei andre tekstane i dag; 1Tess 3,12-4,2 og Luk 21,25-28.34-36.^[4]

De står skrive i Paulus sitt fyrste brev til tessalonikarane i det tredje og fjerde kapitlet:

3,12 Og måtte Herren la dykkar kjærleik til kvarandre, og til alle menneske, få veksa og bli overstrøymande rik, slik som vår kjærleik til dykk! 13 Slik skal han styrkja hjarta dykkar, så de skal stå ulastelege og heilage for Gud, vår Far, når vår Herre Jesus kjem med alle sine heilage. [Amen.] 4,1 Elles, sysken, bed vi dykk og legg dykk på hjartet i Herren Jesus: De har teke imot og lært av oss korleis de skal leva og vera til glede for Gud, og slik lever de alt no. Men de må gjera endå større framsteg i dette! 2 For de veit kva bod vi gav dykk frå Herren Jesus.

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova.

De står skrive hjå evangelisten Lukas i det 21. kapitlet. Ære, vere deg, Herre.

25 “Det skal syna seg teikn i sol og måne og stjerner, og på jorda skal folka bli gripne av redsle og rådløyse i larmen frå hav og brotsjøar. 26 Folk skal forgå av redsle og gru for det som kjem over jorda. For kreftene i himmelrommet skal bli rokka. 27 Då skal dei sjå Menneskesonen koma i sky med stor makt og herlegdom. 28 Men når dette tek til å henda, skal de retta dykk opp og lyfta hovudet! For då skal de snart setjast fri. 34 Ta dykk i vare og lat ikkje hjartet dykkar tyngjast av svir og drikk og sorgene i dagleglivet, så den dagen kjem like uventa på dykk 35 som ei snare. For den dagen skal koma over alle som bur på jorda. 36 Vak kvar tid og stund og be om styrke til å koma velberga frå alt det som skal henda, og bli ståande framfor Menneskesonen.”

Slik lyder det heilage evangeliet. Lova vere du, Kristus.
Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

Som de ser er dagens fokus på dom; på at vi må sjå til at vi lever rettferdige, rettvise liv. Profetien i Jeremia fortel oss at ein mann skal koma; ein som ”skal gjera rett og rettferd i landet.” Ordet som er omsett med rett er misjpat (bloggen klarar ikkje hebraiske bokstavar). Ordet kan også tyda ’dom.’ For kva er vel rettferd utan dom – utan at urettferden får ’sitt pass påskrive’? Vi får håpe at denne domen også er nådig. Som reven, i C.S. Lewis historie Till We Have Faces svarar Orual på hennar spørsmål om gudane ikkje er rettferdige: “Oh no, child. What would become of us if they were?” Ja, kva ville skje med oss dersom Gud ikkje hadde vore nådig, men berre rettferdig? Her trur eg at Jens Bjørneboe har eit særs god poeng når han, i diktet Mea Maxima Culpa (lat. ‘mi største skuld’), seier (i sjuande og siste verset):

Akk, vi må bøye oss i skam og si:
Rettferdigheten, Gud, den frykter vi!
Hvem er et menneske som ikke vet:
Vi trenger nåde og barmhjertighet!

Jeg vet ikke hvor jeg har hørt det sist:
Hvem er et menneske og ikke skyldbevisst?

Ja, som menneske bør vi vera medvitne vår eige skuld. Vi er ikkje små uskuldige born. Det 20. hundreåret har vore meir krigsherja enn noko anna tid før den. Og det ser ikkje ut som det 21. vert noko betre. Er det ikkje på tide at vi set oss ned og tenker over kva vi gjer? Eg får ofte høyre at kristne, eller kristendommen i seg sølv, har eit ’usunt forhold til synd’ – og då spesielt såkalla ’kjøtlege synder.’ Ein tenker seg ofte at syndvedkjenninga ikkje er til for å læka oss, men for å trykke oss ned i driten. I Mea Maxima Culpa bruker Bjørneboe den latinske liturgien, der ein nettopp skal vedkjenne synda; den største synda. Han beskriv synd med store, grusomme ord, men likevel sit eg ikkje igjen med ei kjensle av at han fordømmer, men heller at han kallar til ansvar og solidaritet. Jan Schumacher seier litt om dette til Vårt Land:

Å bekjenne synder er en form for solidaritet. Det handler ikke bare om å renvaske seg. Enhver syndsbekjennelse burde romme en dyp erkjennelse av fellesskap med alle.

Eg trur at nettopp denne form for syndserkjenning er eit godt grunnlag for empati. For, når ein set seg sjølv til sides, og tar omsyn til ’den andre,’ så forstår ein kva det vil seie å leve i fellesskap. Men for å fungere i fellesskap, må ein også ta omsyn til seg sjølv. Mannen bak den katolsk bloggen Disputations tolker, i innlegget ”Per se cruelty,” St. Katarina av Siena slik:

First, sin is essentially cruel. Each and every sinful act is an act of cruelty. There is no such thing as a harmless little sin.Second, the sinner is primarily cruel to himself. Sin is always an offense against oneself, and therefore can never be an act of self-love, properly speaking. True self-love is the desire of the true good for oneself. Sin is, though, often (always?) an act of selfish love (or self-love-ish, improperly speaking). Selfishness and self-love are incompatible.

Kristus snakkar om dette i Matt 16,26, der han spør kva det gagnar ”eit menneske om det vinn heile verda, men taper si sjel?” Her prøver ein å få det ’godt’ – ofte på andre sin kostnad – men skadar eigentleg berre seg sjølv. Dette kan vidare tolkast inn i den kristne ambisjonen om å vere ”heil i di ferd” (1Mos 17,1), og det å ha Kristi sinnelag. (Fil 2,5)

I Shakespeares velkjende klassikar Hamlet funderar hovudkarakteren Hamlet om han skal ende livet sitt eller ikkje. Han seier det slik: ”Å vere eller ikkje vere – det er spørsmålet!” Dette kan, med litt omtolking, brukast om kristenlivet; om å vere eit heilt menneske eller ikkje. Vi skal vere heile menneske, og vi skal vere oss sjølv, men ikkje ’oss sjølv nok,’ for å stele eit poeng frå Ibsen. Dette er ein prosess som krev kjærleik, nåde og forsoning. Jan Schumacher seier vidare:

Vår store skyld er vår nestes blod. Slik omtrent lød Bjørneboes liturgiske overdrivelse. Vi er skyldige alle, fordi vi er skyldige på elske hverandre, og på det punktet er vi alle skyldnere. Det er på dette punktet syndsbekjennelsen i dagens høymesse kommer til kort. Den opererer ensidig innenfor forholdet Gud – menneske, i stedet for å føre oss inn i livets store trekantdrama: Gud – meg selv – min neste. På dette punktet er Bjørneboes diktning en kraftig påminnelse. I stedet for å snakke om «syndsbekjennelse», foretrekker nyere liturgikere å anvende ordet «forsoning». Vårt møte med Gud, er også et møte med vår neste. Et slikt perspektiv er langt mer i pakt med hva vi finner i evangeliet.

Syndsvedkjenning/erkjenning er ikkje noko som er til primært for at Gud skal få straffe oss/la vere å straffe oss, det er eit konsept ein finn i mange ’heidenske religionar,’ der alt som skjedde anten var straff eller signing frå gudane. Synd er den urett ein gjer, og ja, ein kan kalle det å bomme på målet. For kva er målet? Jo, etter mitt syn er målet dette: ”Alt det de vil at andre skal gjera mot dykk, det skal de òg gjera mot dei.” (Matt 7,12)

Å vedkjenne si synd er altså positivt. Det er ikkje for å unnga straff, men for å få eit sunnare forhold til seg sjølv, sine eigne grenser, til andre – og til Gud. Og det hjelper også til å forstå at mennesket – sjølv om det også er godt, ikkje berre vondt, som enkelte meiner – ikkje kan frelse seg sjølv. Dette meiner eg vi ser best hjå dei gamle ørkenfedrane, mellom anna Antonius, som kyrkjefaderen Athanasius skreiv om – midt oppi den arianske strida. Dette skriv Peter Halldorf om:

Kampen mot Arius’ kristologi og skildringen av Antonius’ vei, bort fra verden og ut i ørkenen, motiveres av en sterk overbevisning om at mennesket ikke klarer å være sin egen frelser. Bare den som ikke har møtt sine egne grenser kan falle for illusjonen om sin egen guddommelighet. Hver og en som har sett inn i seg selv og blitt forskrekket, vet at redningen må komme fra noen som er av en helt annen art.^[5]

Vi må altså vedkjenne oss våre feil, for dersom vi ikkje gjer det, dersom vi stenger desse inne, vil vi berre få leve halvliv, innsstengd med våre eigne feiltak. Sjå heller ut til Den andre; lev eit rettvist liv til ære for Faderen og Sonen og Den Heilage Ande, som var, er og vera skal, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen.

Noter:

[1] For ‘hebraisk-geeks’: direkte omsett (med tanke på norsk gramatikk) står det “…då eg let stå det gode ordet…” Verbet står i hifil; det er altså kausativt, med ei aktiv stemme.

[2] Eller ‘dom.’

[3] Sanger fra Taizé (nr. 30). Oslo: Verbum 2003, s. 32

[4] Eg kan ikkje gresk; difor held eg meg til NT05 her.

[5] Peter Halldorf, 21 kirkefedre. Oslo: Luther 2001, s. 95

Domssundagen : Kristi kongefest

I Den norske kyrkja (Dnk) er siste sundag i kyrkjeåret alltid domssundagen. I forslaget for ny tekstbok i Dnk har ein ikkje teke med namnet, men ein har innhaldet med seg. Siste sundagen skal ein bruke på å ’samle saman trådane’ og hugse på den domen som står framføre oss. Den katolske kyrkja (Dkk), derimot, brukar siste sundagen i kyrkjeåret til å feire Kristi kongefest. (Sjå meir her.) Sjølv meiner eg at begge delar høyrer saman. Dette ser vi kanskje best av evangelieteksten i Den katolske kyrkja (Dkk) på onsdag som var; Luk 19,11-28. Her møter vi historia om kongen som reiser bort, og gjev tre av tenarane sine eitt pund. To av dei investerte pundet, og sat igjen med høvesvis ti og fem pund. Den tredje, derimot, hadde gøymd bort det eine pundet i frykt for Herren. ”Herre, sjå her er pundet ditt!” sa tenaren. ”Eg har hatt det liggjande i ein klut. Eg var redd deg, for du er ein streng mann, som tek ut det du ikkje har sett inn, og haustar det du ikkje har sått.” (Luk 19,20f) Til dette svara kongen:

”Etter dine eigne ord dømer eg deg, du låke tenar! Du visste at eg er ein streng mann, som tek ut det eg ikkje har sett inn, og haustar det eg ikkje har sått. Kvifor gav du ikkje pengane til ein som driv med utlån, så eg kunne få dei att med renter når eg kom heim?” (Luk 19,22f)

Poenget med denne teksten er ikkje at kongen var grisk. Det ein må spørja seg er: kva var dette pundet? I innleiinga til likninga (Luk 19,11) står det: ”Medan dei høyrde på dette, fortalde Jesus endå ei likning; for han var nær Jerusalem, og mange meinte at Guds rike snart skulle koma til syne.” Likninga handlar altså om Guds rike. La oss difor lesa evangelieteksten for Dkk:

Dette heilage evangeliet står skrive hjå evangelisten Johannes i det sjette kapitlet. Ære vere deg, Herre.

33b ”Er du kongen over jødane?” 34 Jesus svara: ”Seier du dette av deg sjølv, eller har andre sagt dette om meg?” 35 ”Er vel eg jøde?” sa Pilatus. ”Ditt eige folk og overprestane har gjeve deg over til meg. Kva har du gjort?” 36 Då sa Jesus: ”Mi kongsmakt er ikkje av denne verda. Var mi kongsmakt av denne verda, hadde mennene mine stridd for meg, så eg ikkje skulle bli overgjeven i hendene på jødane. Men mi kongsmakt er ikkje av denne verda.” 37 ”Du er altså konge?” sa Pilatus. ”Du seier at eg er konge,” svara Jesus. ”Til dette er eg fødd, og til dette er eg komen til verda, at eg skal vitna om sanninga. Kvar den som er av sanninga, høyrer mi røyst.”

Slik lyder det heilage evangeliet. Lova vere du, Kristus.
Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

Kongefesten, står det i denne artikkelen, har ei direkte kjelde i 1880-talet, då mange var bekymra for sekulariseringa i verda, og kanskje spesielt Europa. Poenget eg prøver å få fram ved å ’kombinere’ denne og Dnk si feiring av domssundagen er nettopp at domen har sin bakgrunn i Kristi kongsmakt, som ikkje er av denne verda.

Men la oss sjå litt tilbake på teksten om dei tre tenarane. For det eg har lyst til å dra fram i dag er ikkje berre Kristi kongsmakt, men kva konsekvensar dette får for våre liv, og det ansvaret som fylgjer med dette. Som det heiter i Spider Man: ”With great power comes great responsibility.” Dette kan ein kanskje ikkje overføre direkte til oss, då vi ikkje nødvendigvis har makt. Men vi kan kanskje seie det slik: Dersom du har fått Guds gåve har du eit ansvar til å investere den. Det handlar ikkje om å vere grisk, men å overlevere det vi har fått, dele det med andre. For å skjøna dette, må vi sjå på forskjellen mellom det materielle og det åndelege. Det fyrste vi må seie er at vi ikkje er gnostikarar. Det er ikkje nødvendigvis ein motsetnad mellom desse to. Men dei er ikkje heilt like. Dersom du delar eit brød i to, vert brødet du sit igjen med mindre. Kvar gong ein deler noko materielt vert det mindre. Det åndelege, derimot, vert multiplisert ved deling. Ein åndeleg sanning vert ikkje mindre av at ein delar det med andre. Du får ikkje mindre del i himmelen ved å dele evangeliet med andre.

Dei to fyrste tenarane tok imot gåva si, og delte den med andre. Dei investerte Guds rike i verda. Den tredje tenaren, derimot, heldt fast på dette, og nekta å dele den. Men Gud ynskjer ikkje ei lang rekke frelste einskildsindivid. Han ynskjer eit folk. Dette folket består sjølvsagt av einskildsindivid, men desse individa skal ikkje vera skilde frå dei andre. Ingen i Guds rike er seg sjølv nok. Vi må dela det vi har, både det åndelege — og det materielle. For, som sagt er det ikkje noko motsetnad. Spørsmålet er om vi som kristne ser på oss sjølve som ’spirituelle materialistar’ eller ’materialistiske spiritualistar.’ (Med ’spirituell’ meiner eg ikkje New Age…) I den fyrstnemnde gruppa menneske er materialist substantivet og spirituell adjektivet. Desse er kanskje folk som bruker religionen som eit shoppingsenter, der ein kjøper mest mogeleg til seg sjølv. Religiøs-kristen konsumkitch. Den andre type menneske er dei som — sjølvsagt ikkje perfekt — er åndelege fyrst, men ikkje ser på det materielle som ein motsetnad til det åndelege. Poenget er at dei set Kristus i førarsetet. Vi må hugse på kven som er ’sjefen’ — kven som sit i dommarsetet. Men husk; Kristi kongsmakt handlar det ikkje berre om tvang og rå makt. ”Til dette er eg fødd, og til dette er eg komen til verda,” seier Han, ”at eg skal vitna om sanninga. Kvar den som er av sanninga, høyrer mi røyst.” (Joh 18,37)

Det vi då kan dra fram, er at Kristi kongsmakt ikkje berre er knytt til makt, slik det ofte har vore i jordlege makter oppetter historien, men den er knytt til sanninga. I ”Men Without Chests,” det fyrste kapitlet i boka The Abolition of Man, bruker C.S. Lewis ein metafor om mennesket som var lånt av Platon: ”As the king governs by his executive, so Reason in man must rule the mere appetites by means of the ’spirited element’. The head rules the belly through the chest.”^[1] Fornufta, rasjonaliteten er hovudet, kongen — det styrande prinsipp i mennesket. Men ein kan som kjent ikkje stole fullt og heilt på sitt eige hovud, på sin eigen intuisjon utan Gud. For som det står i Salomos ordtøke: ”Age for Herren er opphav til visdom, å kjenna Den Heilage er vit.” (Ord 9,10) Som Geoffrey Chaucer sa det i ”The Parson’s Tale” frå Canterbury Tales, I. 262: ”God sholde have lordschipe over reson, and reson over sensualite, and sensualite over the body of man.”^[2]

Og med dette i sinnet bør vi gå ut i verda, dele evangeliet med folk og leve til ære for Faderen og Sonen og Den Heilage Ande som var, er og vera skal éin sann Gud, frå æve og til æve. Amen.

Noter:

[1] C.S. Lewis, The Abolition of Man. San Francisco: HarperCollins 2001, s. 24

[2] Sitert i: C.S. Lewis, The Discarded Image. Cambridge University Press 1964, s. 154

Kva vil det seie å bestemme seg?

I dag vil eg leggje ut nokre korte refleksjonar omkring det viktige ved å bestemme seg i høve til tru og livssyn; og spørsmålet er: kva vil det seie å bestemme seg? Kva betyr det engelske ordet decide?

På engelsk snakkar ein om homicide — drap. Og om suicide — sjølvmord. Begge desse orda har felles rot i det latinske ordet caedere (cidia, cide). Det ordet betyr ’drap’ eller ’kutte.’ Dei to nemnte omgrepa vil då høvesvis bety ’drap på eit medmenneske’/’kutting av eit medmenneske’ (av lat. homo, ’menneske’ + caedere) og ’sjølvmord,’/’mord på/kutting av seg sjølv’ (av lat. sui, ’av seg sjølv’ + caedere). Men det er eit tredje ord som også deler rot i ordet caedere. Det er ordet decide, ’bestemme seg.’ Det var Paul Otto Brunstad som (munnleg) gjorde meg merksam på dette, og det seier oss noko viktig om kva det vil seie å bestemme seg. Reint direkte betyr dette ordet ’å kutte av.’ (Av lat. de, ’av’ + caedere.) Men sett at caedere/cide i dei to fyrste substantiva vert omsett med drap — av andre eller av seg sjølv — kan det jo vere interessant å sjå på om dette også kan brukast på verbet decide.^[1]

Dette tok Brunstad opp og spekulerte, utan direkte grunnlag i latin, i om at ’å bestemme seg’ faktisk betyr at ein tek livet av noko — nemleg tvilen. Og i høve til tru er dette viktig. Å tru er noko ein bestemmer seg for, sjølvsagt i kraft av Den heilage Anden. Og når ein trur, då tek ein livet av tvilen, ein kuttar den av. Det er ein av grunnane til at eg ikkje trur det går an å vere verkeleg agnostikar. For ein eller annan stad vil det verta kutta av, anten av deg sjølv — ved at du bestemmer deg — eller av livet, ved at du vert kutta av i døden. Vi må bestemma oss før døden. Som Josva sa det:

Så frykt då Herren og ten han heilhjarta og trufast! Skil dykk av med dei gudane som fedrane dykkar dyrka på den andre sida av Eufrat og i Egypt, og ten Herren! Men dersom det byr dykk imot å tena Herren, så vel i dag kven de vil tena: dei gudane som fedrane dykkar dyrka bortanfor elva, eller gudane til amorittane, i det landet de no bur i. Men eg og mitt hus, vi vil tena Herren. (Josva 24,14f. Etter den nye omsetjinga, 2010)

Noter:

[1] Både homicide og suicide er substantiv, men dei er det vi kan kalle for ’substantierte verb.’ Eit ’substantiert verb’ vert brukt som ein rask måte å beskrive ein verbal handling. Eit godt døme er ’bilkøyring’ som er ein substantiert kortform av verbet ’å køyre bil.’

Jarle Kallestad, Den katolske kyrkja og Halloween

Jarle Kallestad har skrive i Vårt Land at ‘Den katolske kyrkja’ er imot Halloween. “Den katolske kirke retter stadig sterkere advarsler mot barnas Halloween-feiring” heiter det i ingressen. Men dersom han faktisk hadde sjekka kjeldene sine, ville han vist at dette berre var noko ein einsleg spansk prest har sagt. Eg seier ikkje at Den katolske kyrkja er kjempeglad i feiringa — spesielt hennar meir kommersielle sider — men dette er rett og slett dårleg journalistisk handtverk.

Så vil eg anbefale å lese denne; “Hoax – Pope Condemns Halloween” på The Catholic Key Blog.

“Og Gud skoda alt det han hadde gjort, og sjå, det var overlag godt.” Gen 1, 31a

Helgemessedag

Når vi les Bibelen sine tekstar, kanskje spesielt i GT med alle sine forteljingar, er det noko som ser ut til å stå fram som radikalt annleis enn det vi finn i andre religionar og kulturar — før, no og (sannsynlegvis) i fram tida: at det skapte er, nettopp, skapt — og ikkje ’guddomleg’ — men at det likevel ikkje er dårleg, vondt, mindreverdig, forkasteleg. Nei, seier Skrifta: etter at Gud hadde skapt verda les vi at han ”skoda alt det han hadde gjort, og sjå, det var overlag godt.” (Gen 1, 31a)

Men kva har så dette med helgemessedagen å gjere? Eg trur at vi ser det same i Guds nyskaping — i kyrkja — som vi ser vi skapinga i verda. Det kunne stått slik: ”Og Gud skoda den kyrkja Han hadde gjort, og sjå, ho var overlag god.”

Men kva er godt i kyrkja? Det fyrste vi må spørje oss i den samanhengen er: kva er kyrkja? I fylgje Nikenum vedkjenner vi trua på ”éi heilag, katolsk og apostolisk kyrkje.” La oss sjå litt på desse, i litt feil rekkefylgje. Vi seier at kyrkja er eitt. Vi trur ikkje på fleire kyrkjer. Vi trur på éi kyrkje. Vidare seier vi at ho er katolsk — ‘ålmenn,’ om du vil. Denne katolisiteten kan ikkje berre vere at ho er verdsvid eller ålmenn i reint ålmenndemokratisk forstand. Det katolske er ein del av kyrkja sitt vesen; hennar vere (esse) og ikkje berre hennar betre vere (bene esse). Kyrkja var like mykje katolsk i år 40 som ho er i 2009. Eg trur at Msgr. Roald Flemestad, generalvikar/biskop elect. i Den nordisk-katolske kyrkja har rett når han her poengterer at nemninga ‘katolsk’ ikkje er brukt om kyrkja fordi ho er ”alminnelig i betydning alment forekommende blant alle mennesker.” Nei, ein bruker denne nemninga, poengterer han, ”fordi hun til alle tider og steder er forpliktet til å forkynne det samme evangelium.”

Vidare ser vi at kyrkja er apostolisk. Det betyr at ho kan sporast tilbake til apostlane — og til Herren sjølv. Eg skal ikkje skrive meir om dette, men viser til basisdokumentet til Carissimi og Dag Øivind Østereng sine refleksjonar omkring kyrkjeleg einskap.

Så er vi då komne til det viktigaste i denne samanhengen; at kyrkja er heilag. Og her trur eg at det er viktig å påpeike på kva måte ho er heilag. Ein seier ikkje at kyrkja er heilag fordi ho har mange vakre kyrkjebygg, eller mykje vakker musikk, eller mykje vakker liturgi, etc. Nei, ho er heilag fordi ho er helga og reinsa av Herren sjølv. Med CA 7 vedkjenner vi at ”det alltid vil verta verande éi heilag kyrkje. Men kyrkja er forsamlinga av dei heilage, der evangeliet vert lært reint og sakramenta forvalta rett.”^[1] Vi vedkjenner altså ikkje at kyrkja er heilag på ein abstrakt måte. Nei, kyrkja er konstituert av kyrkja sine lemmer. Ho er Kristi lekam — og det er medlemmane hennar som er heilage. Som Paulus seier det:

Menn, elsk konene dykkar, liksom Kristus elska kyrkja og gav seg sjølv for henne, så han kunne gjera henne heilag og reinsa henne med badet i vatn, i kraft av eit ord. På den måten ville han stella henne fram for seg i herlegdom utan den minste flekk eller rynke. Heilag og lytefri skulle ho vera. (Ef 5, 25-27)

Kva var det som gjorde kyrkja ’heilag,’ ’full av herlegdom’ og ’utan den minste flekk eller rynke’? Jo; dåpen — ”badet i vatn, i kraft av eit ord.” La meg sitere litt frå ei oppgåve eg skreiv om dåpen:

Den katolske kyrkja si katekisme seier at dåpen er «er grunnvollen i hele det kristne liv; den er porten inn til livet i Ånden (…), og døren inn til de andre sakramentene.»^[2] (…) [Dåpen er] eit sakrament, eit nådemiddel. Men det er også viktig å poengtere at nåden er Guds eige liv, og ikkje ein ting eller ein ’substans’ som vert gjeve til oss. I CA 5 står det at «med Ordet og sakramenta som middel vert Den Heilage Ande gjeven, han som verkar trua, kvar helst og når Gud tykkjer om det.»^[3] Å få del i nåden ved ord og sakrament er altså, i fylgje luthersk (og ortodoks) tradisjon å få del i Guds eige liv, i Heilaganden. Vi vert ikkje lik Gud er i seg sjølv, men får «del i guddomleg natur,»^[4] del i Guds liv.^[5] (…)

Men kvifor handlar Gud med oss på ein slik konkret måte, og med konkrete middel? Her ser ein heilt konkret skilnaden mellom den lågkyrkjelege protestantismen og den høgkyrkjelege katolisismen. Fyrstenemnde har alltid hatt ein slags intellektualisme og rasjonalisme i botn, kombinert med ei mistru til at Gud (t.d. i dåpen) vil handla gjennom det konkrete. Slik står det på nettsidene til frelsesarmeen: «Vi tror at dåp ikke er avgjørende for frelse og at Gud ikke har gjort seg avhengig symboler for å handle med mennesket.»^[6] Ja, Gud har ikkje gjort seg sjølv avhengig av symbol, men Han har gjort oss avhengige av dei,^[7] av di vi er konkrete, kroppslege vesen.^[8]

Helgemessedag handlar nettopp om at Gud helgar oss — heilag og reinsar sitt eige skaparverk. For vi er ikkje gnostikarar. Vi trur, med Paulus, at ”alt det Gud har skapt, er godt, og ikkje noko skal forkastast når det blir motteke med takk, for det blir helga med Guds ord og bøn.” (1Tim 4, 4f) Og dette stemmer også i høve til dei menneska som ’befolkar’ kyrkja. Utan desse er ikkje kyrkja heilag. For utan desse finst det inga kyrkje. Inga heilag forsamling. Ikkje noko Guds folk. La oss be:

Må Gud som er så rik på herlegdom, styrkja vårt indre menneske med kraft ved sin Ande. Må Kristus ta bustad i hjarta våre ved trua, og vi stå rotfeste og grunnfeste i kjærleik. Må vi saman med alle dei heilage få styrke til å fatta breidd og lengd, høgd og djupn, ja, kjenna Kristi kjærleik som er større enn nokon kan forstå. Må vi bli oppfylte med heile Guds fylde! Han som verkar i oss med si kraft og kan gjera så uendeleg mykje meir enn alt det vi bed om og skjønar, Han — Faderen, Sonen og Den Heilage Ande — vere ære i forsamlinga og gjennom alle ætter og i alle æver! Amen.^[9]

Noter:

[1] Arve Brunvoll, Vedkjenningsskriftene åt Den norske kyrkja. Ny omsetjing med innleiingar og notar. Oslo: Lunde 1979, s. 48. (Her finn de ei engelsk utgåve) Denne definisjonen vart kritisert i Den romerske konfutasjonen av CA. in seier at ein ikkje tek omsyn til at det finst vonde i kyrkja, med tilvising til døyparen Johannes sine ord i Matt 3, 12. Men eg trur at dette vert litt feilplassert kritikk. For i CA 8 ser vi jo nettopp at ein innrømmer at kyrkja også er ’befolka’ vonde.

[2] Her viser eg til §1213 i Den katolske kyrkja si katekisme.

[3] Brunvoll, op.cit., s. 49. Mi utheving.

[4] 2Pet 1, 4

[5] Her viser eg til den austleg-ortodokse distinksjonen mellom Guds vesen, som vi ikkje kan kjenna, og Guds energiar (gr. energeia, ’verksemd’) som vi kan ha del i. Ta sola: vi kan ikkje få del i hennar natur, men vi kan ha del i solstrålane hennar.

[6] Her siterer eg frå denne artikkelen. [Henta: 01.11.2009]

[7] Her viser eg til §1257 i Den katolske kyrkja si katekisme. Der står det at ”Gud har bundet frelsen til dåpens sakrament, men selv er Han ikke bundet av sine sakramenter.”

[8] Kjetil Kringlebotten, Dåpen sin plass i kyrkja sitt liv. Heimeoppgåve i kristendom (KRL102), NLA Høgskulen Bergen, våren 2009, s. 5-7. Lenke til pdf-fil av oppgåva. [Henta: 01.11.2009]

[9] Fritt etter Ef 3, 16-21

Anglikanske katolikkar — og norske katolikkar?

Via ei rekke kjelder^[1]

Som mange sikkert har fått med seg, har det no vorte utvikla eit system som gjev anglikanske kristne lov til å konvertere i store mengder til Den katolske kyrkja medan dei får lov til å halde fast på anglikansk skikk — deriblant liturgi, andaktsliv, etc. Det som har vorte utvikla er eit såkalla ‘personleg ordinat’ eller ein ‘personleg dekret’ omlag som det som vart gjeve til nokre orientalske kyrkjer som ville inn i kommunion med Den katolske kyrkja, samstundes som dei heldt fast på orientalsk, austleg liturgi.^[2]

Den anglikanske kyrkja har alltid hatt ein særs vakker liturgi, tru mot dei anglo-katolske liturgiske røtene. (Altså; engelsk katolsk tradisjon.) Dette gleder meg. Om eg skulle finne på å konvertere til Den katolske kyrkja ville eg ikkje nølt med å gå i ei katolsk kyrkje med anglikansk liturgi om det var mogeleg. Kanskje er det min engelske dragnad som spelar inn.^[3]

Nedanfor finn de ein video om det høve paven no har gjeve dei anglikanske (eller anglo-katolske):

Spesielt interessant fann eg det biskop John Broadhurst sa om saka. Han er biskopen av Fulham og formann for Foreward in Faith International. Han kommenterte, i denne talen, at han hadde ein lidskapleg kjærleik for the Church of England. Akkurat slik eg kjenner det for Den norske kyrkja, som teologi- og liturgihistorisk er særs lik den engelske.^[4] Men som biskopen seier; på eit punkt vert panna for varm og vi vert kokt i hel. Vi håpar no på at vi kan få ei ordning gjennom Carissimi, men eg trur ikkje vi skal venta for mykje. Vidare er det viktig, seier biskopen, å poengtere at det no er snakk om anglikanske i kommunion med Rom, ikkje anglikanske som sluttar å vere anglikanske. Akkurat som at dei austleg-katolske ikkje slutta å vere austlege. Dei anglikanske som no kanskje vel å gå inn i kommunionen med Rom vert då det dei kanskje allereie er; anglo-katolske. Ikkje romersk-katolske.^[5] Biskopen poengterer også kor viktig denne nye personlege ordinatet er; for problemet i Church of England er — som i Den norske kyrkja — av ekklesiologisk art. Det er ikkje nok at personar går inn i kommunion med Den katolske kyrkja, men at ein ordnar for at alle kan bli med. Som vi (nesten) syng i ein song: “Alle, alle vil vi ha med Vil vi ha med til kyrkja.” Det er også dette Dag Øivind Østereng tek opp i sin tale om kyrkjespørsmålet på Fjellhaug, 14.02.2007.^[6]

Han skriv:

Temaet som er gitt meg er Kirkelig fellesskap – med hvem – om hva? Men bak dette praktisk-teologiske spørsmålet om hvem og hva, så ligger det et mer grunnleggende teologisk spørsmål, nemlig spørsmålet etter; hvilket grunnlag det kirkelige fellesskapet er bygget på, hva som binder det sammen, hva som er Kirkens orden, og hva som er i stand til å føre Kirken videre. Det er ikke mulig å si noe prinsipielt om kirkelig fellesskap med hvem og om hva, uten også å si noen om selve grunnlaget for dette fellesskapet. Men nettopp gjennom å si noe om grunnlaget, er det også mulig å si noe om hvem og hva.

Jeg vil nå innledningsvis få definere kirkelig fellesskap som et spørsmål etter et synlig åndelig fellesskap, som et spørsmål etter kristen enhet og nattverdfellesskap, kommunion. Dypest sett et spørsmål etter Kirken selv. Det er ikke et kart over hvem vi kan samarbeide med det spørres etter, alliansepartnere eller noe slikt, men etter hvem vi hører sammen med, og må dele kommunionen med.

Som en helt grunnleggende forutsetning for hvordan vi tenker om kirkelig fellesskap, må vi ta innover oss dette at kirkelig fellesskap er en obligatio, en skyldighet, en plikt, en livsform vi ikke har anledning til å frigjøre oss fra. Og denne obligatio, dette som gjør kirkelig fellesskap obligatorisk, det praktiseres i svært dårlig grad i vår kirkelige kultur, og vi har liten bevissthet i kristenfolket om denne skyldigheten. Men vi har ikke lov til å stille oss utenfor eller uforpliktende til den som kristne. Uten at vi legger denne forutsetningen til grunn, forpliktelsen på det kirkelig fellesskap, vil vi ikke snakke samme språk i forhold til det som er tema, kirkelig fellesskap.^[7]

Og avsluttingsvis formana han oss til aksjon:

Min røst i denne debatten er; vi må alle kjenne kallet til å bryte opp og søke en kirkelig enhet for en ny tid, og jeg tror vi må gjøre det i en eller annen protestantisk samlet dialog med den Kirken som hadde den kirkelige jurisdiksjonen her i landet fra kristningen til reformasjonen. Ikke mindre enn det. Hvor mange som vil gå den veien er for meg uinteressant, så lenge jeg ser det som vårt kall.^[8]

Dette kan vi knyta til noko av viktigaste biskopen tek opp: pavespørsmålet. han seier:

There was a time I would have considered myself quite anti-papal. I would have stood before you … thirty five years ago as an orthodox non-papal anglican, believing very strongly in non-papal catholicism. I have to say I don’t think there is any such creature. (Ca. 17.18-17.44)

Med dette vil eg no avslutte med ei bøn om einskap frå Herren sjølv, Joh 17, 20-26:

Eg bed ikkje berre for desse, men for alle dei som gjennom deira ord kjem til å tru på meg. Eg bed at dei alle må vera eitt, slik du, Far, er i meg og eg i deg. Slik skal dei òg vera i oss, så verda skal tru at du har sendt meg. Den herlegdomen som du har gjeve meg, har eg gjeve dei, så dei skal vera eitt slik som vi er eitt: eg i dei og du i meg, så dei heilt og fullt kan vera eitt. Då skal verda skjøna at du har sendt meg, og at du har elska dei slik du har elska meg. Far, eg vil at dei du har gjeve meg, skal vera hos meg der eg er, så dei får sjå min herlegdom, den du har gjeve meg fordi du elska meg før verda vart grunnlagd. Rettferdige Far, verda kjenner deg ikkje, men eg kjenner deg, og desse veit at det er du som har sendt meg. Eg har kunngjort namnet ditt for dei og skal kunngjera det, så den kjærleiken du har hatt til meg, kan vera i dei, og eg sjølv kan vera i dei. Amen!

Noter:

[1] Mellom anna her, her, her, her og her.

[2] Dette vil i all hovudsak bety at ein heldt fast på den guddomlege liturgien åt Hl. Johannes Chrysostomos (eller Jon Gullmunn som Ola Breivega kallar han).

[3] Eg er særs glad i England og britisk kultur.

[4] Ein del anglikansk teologi er prega av reformert/kalvinsk tru, medan Den norske kyrkja er meir luthersk. Men i liturgi og andaktsliv har båe to vore særs katolske.

[5] Romersk-katolsk er jo også opphavleg ei skjelsord. Men som skjelsord flest vert det ofte (retteleg) brukt som eit heidersmerke av dei som vert skjelt ut.

[6] Dag Øyvind Østereng, “Kirkelig fellesskap – med hvem – om hva?” Foredrag på seminar om Morgendagens kirke – visjon og veivalg, Fjellhaug 14.02.2007. [Henta: 25.10.2009]

[7] Østereng, op.cit., s. 1-2

[8] Ibid., s. 11

Å elske med heile seg

19. sundag etter pinse

I dagen evangelietekst lærer vi kor viktig det er å elska fullkomme; å elske med heile seg. La oss difor no lese denne.

Dette heilage evangeliet står skrive hjå evangelisten Markus i det tolvte kapitlet. Ære vere deg, Herre.

28 Ein av dei skriftlærde som hadde høyrt på dette ordskiftet, skjøna at Jesus hadde svara dei godt. No kom han bort til han og spurde: ”Kva for eit bod er det første av alle?” 29 Jesus svara: ”Dette er det første bodet: ‘Høyr, Israel! Herren vår Gud, Herren er éin. 30 Du skal elska Herren din Gud av heile ditt hjarte og av heile di sjel og av alt ditt vit og av all di makt.’ 31 Det andre er dette: ‘Du skal elska nesten din som deg sjølv.’ Noko større bod enn desse finst ikkje.” 32 Den skriftlærde sa til han: ”Du svarar godt, meister! Det er sant som du seier: Herren er éin, og det finst ingen annan enn han. 33 Å elska han av heile sitt hjarte og av alt sitt vit og av all si makt og å elska nesten sin som seg sjølv, det er meir verdt enn alle brennoffer og slaktoffer.” 34 Då Jesus høyrde kor klokt han svara, sa han til den skriftlærde: ”Du er ikkje langt borte frå Guds rike.” Og ingen våga å spørja han meir.

Slik lyder Herrens ord. Lova vere du, Kristus.
Heilage Far, helga oss i sanning, ditt ord er sanning. Amen.

Å elska Gud heilhjarta — med heile seg — og å elska nesten, medmenneska, som deg sjølv. Det er det vi er kalla til. Det er større og meir verdt enn alle brennoffer og slaktoffer. Men kva er det å elska? I Brørne Karamasov skriv den russiske forfattaren Dostojevskij om eit møte med ei skeptisk kvinne og presten Fr. Zossima. Ho mista trua si gjennom studiene, og ber om hjelp for å få den tilbake. Fr. Zossima kjem ikkje med bevis, men ber ho om å praktisere trua:

[You can be convinced of the faith by] the experience of active love. Strive to love your neighbour actively and indefatigably. In as far as you advance in love you will grow surer of the reality of God and of the immortality of your soul. If you attain to perfect self-forgetfulness in the love of your neighbour, then you will believe without doubt, and no doubt can possibly enter your soul. This has been tried. This is certain.^[1]

Men dette kan ikkje vere abstrakt og konturlaust. ”Du skal elska Herren din Gud.” ”Du skal elska nesten din som deg sjølv.” Å elska er, for å høyrast litt teknisk ut, eit verb. Det fortel oss at å elska ikkje er ein fjern abstraksjon; det er ein konkret viljeshandling. Det er noko vi gjer. ”Mennnesket er eit erotisk vesen, eit lengtande vesen,” skriv Fr. Arnfinn Haram. ”Det vi lengtar etter, er ikkje abstraksjonar. Kroppen lar oss ta i mot alt som er godt som noko verkeleg. Mennesket er kropp og må elske kroppsleg.” Å elska er ikkje å tenke fina tankar. Å elska er å handla!

Dersom kjærleiken vår berre vert ein indre abstraksjon; ein intellektuell øving i korrekt tru, så vil vi dø innvendig. For denne type tru er det ein på engelsk kallar for ‘lip service’ — at ein snakkar Gud etter munnen utan å meine det; altså eit slags åndeleg hykleri. Og, som Jakob påpeiker, så er dette åndeleg død. Han skriv:

Set at ein bror eller ei syster ikkje har klede og manglar mat for dagen, kva hjelper det då om ein av dykk seier til dei: ”Gå med fred, varm dykk og et dykk mette!” utan å gje dei det kroppen treng? På same måten er det med trua: Har ho ikkje gjerningar, er ho beintfram død. (Jak 2,15-17. Les v. 14-26)

Paulus seier det meir kort og konsist: ”For i Kristus Jesus gjeld det verken å vera omskoren eller å vera uomskoren; her gjeld berre tru, verksam i kjærleik.” Dersom trua skal vera verksam i kjærleik må ho vere konkret, handfast — aktiv! Om du berre hugsar ein ting frå det eg har lagt fram her, la det vere dette: utan den konkrete, verksame kjærleiken er vi åndeleg sett døde. La oss be:

Eg takkar deg alltid, min Gud for den nåde som du har gjeve oss i Kristus Jesus. I Han har vi vorte rike på alt, på all lære og all kunnskap. Grunnfest vitnemålet om Kristus mellom oss, så vi ikkje manglar noko nådegåve medan vi ventar på at vår Herre Jesus Kristus skal openberra seg. La Han grunnfesta oss til enden kjem, så vi — fullkomne i kjærleik — kan stå ulastelege på vår Herre Jesu Kristi dag. Takk for at du er trufast, som har kalla oss til fellesskap med Son din, Jesus Kristus, vår Herre, som med deg og Den Heilage Ande lever og råder, éin sann Gud, frå æve og til æve! Amen.^[2]

Noter:

[1] Fyodor Dostoevsky, The Brothers Karamazov. New York: Barnes & Noble 2004, s. 60

[2] Fritt etter dagens episteltekst; 1Kor 1,4-9

Luther sin kritikk av aristoteliske prinsipp i teologien

Også publisert på Tro og fornuft.no

Er det ikkje plass til Aristoteles i teologien? I fylgje Ivar Asheim meiner Luther at det er det ikkje. Det meiner eg er feil.

For ei tid tilbake kom eg over noko av den kritikken Luther hadde av den teologiske bruken av Aristoteles i mellomalderens skolastiske system. Eit døme som ofte vert teke fram i så høve, er Aristoteles sine tankar omkring etikk og rettferdiggjering. Han skriv, i Den Nikomakiske etikk, at “eit menneske vert rettferdig ved rettferdige gjerningar.” (Bok 3,4; 1105b9)^[1] Dette meinte Luther stod i motsetnad til kristen etikk, og difor var han særs kritisk til den posisjonen Aristoteles fekk i den kristne mellomalderfilosofien. Ivar Asheim skriv:

Mot denne tilknytningen til Aristoteles retter Martin Luther en nådeløs kritikk. Ingen modifikasjoner (de var mer eller mindre dyptgående blant de førende mellomalderske teologene) kan ifølge Luther redde den fundamentale skjevheten i selve ansatsen; ansatsen må oppgis. For det forholder seg nettopp ikke slik at vi blir rettferdige ved å handle rettferdig, heller ikke ved handlinger med nådens hjelp. Forholdet er nøyaktig motsatt: Forutsetningen for å gjøre rettferdige gjerninger er at vi først er blitt gjort rettferdige selv. Bare et godt tre kan bære gode frukter (Matt 7:17).^[2]

Men eg trur Luther misforstår skolastikarane. Olav Müller skriv:

Den eldre Luther skriver at han den gang [som teologistudent] var Occamist. Thomas Aquinas har han bare kjent overfladisk. Det var Duns Scotus’ voluntarisme og Occams nominalisme han ble kjent med. Når han senere som reformator skjeller ut skolastikken, er det denne filosofiske og teologiske skoleretning han uavbrutt har for øye.^[3]

Og her ligg problemet. Luther kritiserer noko han ikkje har spesiell kjennskap til. Av den grunn trur eg Luther sin kritikk bommar på to klare område. For det fyrste, så er det ikkje noko i vegen med Aristoteles sin dygdsetikk^[4] på eit reint naturleg, mellommenneskeleg plan. Denne etikken hentar impulsar frå Sokrates og Platon, men er samstundes kritisk til dei. (Han er mykje meir praktisk enn båe to.) På dette planet har vi fire ‘kardinaldygder’; fire dygder som på kvar sin måte er med å forma mennesket på best mogeleg måte. Desse er:

1. Visdom/klokskap, som formar intellektet/fornufta
2. Mannsmotet, som formar viljen/handlingssenteret (hjå Platon: ‘kjenslene’)
3. Måtehaldet, som formar instinkt, drifter og lidskapane (hjå Platon: ‘attråa’)
4. Rettferda, som skapar harmoni mellom desse. På eit reint (mellom-)menneskeleg plan.

Asheim skriv at Luther eigentleg ikkje er imot Aristoteles sin etikk i seg sjølv, men den skolastiske bruken av den:

I sin rette sammanheng, for eksempel innen samfunnsfilosofi, mente han det saktens kunne være verdifulle ting å finne hos Aristoteles også, men når man trakk ham over i teologien, måtte alt bli galt. Luther vil ha Aristoteles ut av teologien fordi de aristoteliske tankemønstrene etter hans mening ikke var egnet til klargjøring av det som var blitt etikkens sentrale problem etter den fordypning av identitetsproblematikken som hadde foregått fra nytestamentlig tid av. Det selvransakende spørsmål “hvem er jeg egenlig? er jeg rettferdig?” må besvares ut fra en annen antropologi og virkelighetsforståelse enn den aristoteliske.^[5]

Her ligg den andre feilen. Det er korrekt at Aristoteles sin etikk er antroposentrisk, at den set mennesket i hovudsetet, men det er ikkje sant at den aristotelisk-inspirerte thomistiske filosofien gjer det same. Den er klart teosentrisk, den set Gud i hovudsetet.

Luther prøver å skape ein ‘ny dygdsetikk,’ basert på NT. Men han er ikkje den fyrste. Aquinas meinte ikkje at det menneskeleg arbeid var nok i seg sjølv, og at mennesket kunne ‘realisere seg sjølv’ utelukkande ved dei menneskelege (kardinal-)dygdene. Nei, for å verta realisert — ein bør her styre unna omgrepet ‘realisere seg sjølv’ — måtte mennesket, ved Guds nåde, få del i dei guddomlege dygdene; tru, håp og kjærleik. (jmf. 1Kor 13:13) Spørsmålet er sjølvsagt: Er dette dygder? Ja, det vil eg seie at dei er. For dygd handlar om kva karakter ein har, korleis ein er.

Asheim skriv at Luther meinte at dei nytestamentlege dygdene ikkje har “som funksjon å bidra til gradvis oppbygging av en moralsk personlighet, men går ut på å leve ut det liv som Ånden gir (Gal 5:22-25).”^[6] Dette meiner eg er ein falsk dikotomi; ein distinksjon som ikkje er der. For livet i Anden handlar nettopp om at vi vert transformerte i Han (2Kor 3,18) og at vi skal leva ut det livet som er gjeve oss. Luther siterte sjølv Matt 7:17, eit vers som nettopp indikerer det viktige tilhøvet mellom karakter og handling.

Dersom vi teosentrerer dygdsetikken, så er det fint plass til Aristoteles i teologien. For dermed er det ikkje snakk om vårt eige strev, men Guds verk i oss. Her kan det vere eit problem at mange på luthersk og protestantisk side ser på Gud som ‘åleinevirkande.’ Eg vil heller sjå på han som ‘allvirkande.’ Altså; at Gud er den som gjer ‘jobben,’ men at Han gjer den gjennom oss. “[Arbeid] på dykkar frelse, skjelvande av ærefrykt,” skriv Paulus (Fil 2,12). Dette kan virka særs rart, sett i høve til det andre han skriv. Men det er fordi ein gløymer neste vers, v. 13: “For det er Gud som er verksam i dykk, så de både vil og gjer det som er etter Guds gode vilje.” (Mi utheving)

Forstått slik vert det ikkje vanskeleg å ‘kristne’ Aristoteles sin etikk. Han seier som sagt at “eit menneske vert rettferdig ved rettferdige gjerningar.” Forskjellen er at desse gjerningane vert gjort av Gud i oss. Dette er ikkje antroposentrisk. Dette er i alle høgste grad teosentrisk.

Noter:

[1] Aristotle, The Nicomachean Ethics. Translated by J.A.K. Thomson. Revised with Notes and Appendices by Hugh Tredennick. Introduction and Further Reading by Jonathan Barnes. London: Penguin Books 2004, s. 38. Omsett til norsk.

[2] Ivar Asheim, Øyet og horisonten. Grunnproblemer i aktuell etikkdebatt. Oslo: Universitetsforlaget 1991, s. 107

[3] P. Olav Müller SS.CC., “Luther sett med en katolikks øyne.” Foredrag i Ilen menighet, Trondheim, under Lutherjubileet i 1983. [Henta: 03.10.2009]

[4] Eg bruker ordet ‘dygd’ fordi det (1) er betre nynorsk enn ‘dyd’ og (2) ‘dyd’ har fått uheldige ‘besteborgarlege’ konnotasjonar ved seg.

[5] Asheim, Øyet og horisonten, op. cit., s. 109

[6] Ibid., s. 110

Fredsprisen?!

Skal Obama ha fredspisen no? Kva grauthovud bestemte det? Har denne mannen i det heile teke gjort noko spesielt etter at han kom til makta? Eg trur eg er einig med britane; gje den til Miss World neste gong. (Sjå her også.) Peace and love…..