‘Religion’ vs. ‘relasjon’

Blant vår tids kristne, og kanskje spesielt protestantar av ein meir evangelikal legning er det vanleg å hevde at kristendommen ikkje er ein religion. Dette kan vi mellom anna sjå i denne YouTube-videoen, som snart er sett 30 millionar gonger:

Problemet med dette er at ein ikkje skjønar kva ‘religion’ tyder, og ein uttalar seg på måtar som ‘vanlege folk’ ikkje forstår. For det er ingen i det tidlegare kristne Europas Corpus Christianum som ville hevde noko slikt. Kanskje er dette eit ‘symptom’ på at vi ikkje lenger lever i eit kristent samfunn slik, t.d., Luther gjorde. Vi lever i eit seinmoderne (evt. ‘postmoderne’) samfunn, der pluraliteten ‘styrer.’ For nokre refleksjonar omkring dette, les Bård Norheims bok Practicing Baptism: Christian Practices and the Presence of Christ (Eugene, OR: Pickwick Publications 2014). Denne er basert på doktorgraden hans.

Men kva tyder eigentleg ‘religion’? Går vi til ordboka, ser vi at ‘religion’ tyder “tru på at det finst andre eksistensformer eller høgare makter enn dei ein kjenner frå den sanselege verda, meir eller mindre blanda med kultus og etikk.” Vil dei som hevdar at kristendommen ikkje er religion hevde at dei ikkje trur at det “finst andre eksistensformer eller høgare makter enn dei ein kjenner frå den sanselege verda,” at trua ikkje har ein viss kultus (lovsong, bøn, etc.), og at trua ikkje har noko å gjere med det å leve eit etisk liv?

Nei, det trur eg ikkje, og faktum er jo at det ofte er desse som er flinkast til å påpeike at vi treng å leve eit kristent liv, eit liv i ‘disippelgjering,’ der vi vert gjort til læresveinar som ikkje berre trur alt Jesus seier, men heldt [dvs. handlar på] alt det han har bode oss, i hans kraft (jf. Matt 28:18-20). Dette er ein av dei tinga som eg meiner er best med denne type kristendom. Eit godt døme på dette finn vi i det nyoppstarta nettverket Influx. Slike ting er bra. Men dette er religion. For religion er relasjon. Religion kjem av det latinske religare, ‘å binda fast,’ i tydinga det bandet – eller relasjonen – religionen gjev oss med Gud.

Men det mest interessante meiner eg er å faktisk sjå kva Bibelen, og kanskje spesielt Det nye testamentet, seier om saka. Det greske ordet for religion er θρησκεία (thræskeía). Det tyder religion is sin praktiske gestalt. Vi finn dette ordet tre (fire gonger) i Det nye testamentet. Den mest interessante er Jakob 1,26-27. Der finn vi ordet to gonger, i tillegg til adjektivet θρησκὸς (thræskòs, ‘religiøs’):

26 Om nokon hevdar han er religiøs [θρησκὸς], men ikkje tøymar tunga, narrar han seg sjølv, og religionen [θρησκεία] hans er utan verdi. 27 Ein rein og feilfri religion [θρησκεία] for Gud, vår Far er dette: å sjå til enkjer og foreldrelause born i deira naud, og ikkje la seg flekka til av verda.

Religion er altså det praktiske kristenlivet – med vekt på det etiske og kultiske. Med vekt på teneste og tilbeding. Og dette er jo også det ein har fokusert meir og meir på i dei siste tiåra, gjennom ‘the Christian practices paradigm,’ spesielt i boka av Norheim som eg viser til oppfor. Les gjerne også andre ting av Norheim, slik som denne artikkelen og denne boka. Les gjerne denne boka også.

Poenget mitt er dette: Når vi hevdar at kristendommen ikkje er ein religion, så snakkar vi usant, samstundes som vi også fjernar oss meir enn vi strengt tatt treng frå folk som har andre religionar. Og dét er vel ikkje akkurat eit misjonalt sjakktrekk.

 

Å sjå Guds nærver i menneska

No som vi nærmar oss allehelgensdag eller helgemessedag, vil eg berre ta fram to sitat som passar bra til det, og som får fram det store i mennesket – det som er til det gode, men som også kan bli til noko vondt om vi forvrenger det. Det vi treng er altså å leve i nåden, og bli forma av den, i Gud. Vi må rett og slett bli helgnar.

Då let eg ordet over til Arnfinn Haram of C.S. Lewis.

Arnfinn Haram:[1]

Når såg du sist på eit menneske og tenkte: Her ser eg eit bilete av Gud? Vi lever i ei tid der vårt bilete av mennesket er svært fordunkla – av ideologisert utviklingslære, av materialistiske filosofiar, av sekulariserte psykodisiplinar og av vår eiga egoisme, ikkje minst. Vi vassar i medmenneske som vi anten reduserer til nyttige reidskapar for vår eiga lukke eller overser, foraktar eller hatar fordi dei har gjort noko kritikkverdig eller rett og slett er usympatiske og uinteressante. Som kristne skulle vi istaden sjå på vårt menneskelege samfunn som ein ikonostas; ein biletvegg der noko av den guddomelege røyndomen strålar mot oss. Bak det minste menneske står den Allmektige som verje, som skapar, som opphavsmann. Kvart menneske er hans augnestein, kvar levande sjel var verdt hans blod. Og nettopp når vi ser mennesket på sitt mest fornedra og forkrøpla, nettopp då treng vi eit syn som ser den guddomelege signaturen. Eit slikt syn, eit slikt blikk på mennesket fører oss nærare mennesket – og nærare Gud. “Eg møter Gud når eg er på fjelltur,” seier mange. Eg spør: Kva med ein bytur…?

Lewis:[2]

People often think of Christian morality as a kind of bargain in which God says, ‘If you keep a lot of rules I’ll reward you, and if you don’t I’ll do the other thing.’ I do not think that is the best way of looking at it. I would much rather say that every time you make a choice you are turning the central part of you, the part of you that chooses, into something a little different from what it was before. And taking your life as a whole, with all your innumerable choices, all your life long you are slowly turning this central thing either into a heavenly creature or into a hellish creature: either into a creature that is in harmony with God, and with other creatures, and with itself, or else into one that is in a state of war and hatred with God, and with its fellow-creatures, and with itself. To be the one kind of creature is heaven: that is, it is joy and peace and knowledge and power. To be the other means madness, horror, idiocy, rage, impotence, and eternal loneliness. Each of us at each moment is progressing to the one state or the other.

Kjelder:

[1] Arnfinn Haram, “Å leve i medvit om Guds nærver,” i Arken-hefte, nr. 1 (ny serie) (Classica Forlag 1993): 4.

[2] C.S. Lewis, Mere Christianity (London: HarperCollins 2001): 92.

«Takk, gode Gud, for alle ting…»

Dette er preika eg hadde i Hafslo kyrkje 28. september d.å. Dette var hausttakkefest med utdeling av bøker til 4- og 6-åringar og nattverd. Teksten her er nok ikkje heilt identisk med den eg framførde, men det er sjeldan slik. Fotnotane vart ikkje nemnt i preikesituasjonen, men er teke med her for at folk skal kunne sjekke referansane mine om dei ynskjer det.

Eg valte å bruke tekstane for hausttakkefest, 2. rekkje: Sal 65,10-14; Ef 5,15-20; Luk 17,11-19.

Eg hadde ei liknande preike veka før, i Solvorn kyrkje.

______________________________

Preike 28. august 2014
Hausttakkefest
Hafslo kyrkje

I dag er det ein del aktivitet her i kyrkja. Vi har nettopp delt ut bøker til 4- og 6-åringar, etter preika skal vi få lovsynge og be til Gud, og så skal vi få feire nattverd saman, der vi får del i Guds nåde.[1] Viss det er eitt ord som verkeleg understreker kva dette handlar om, så er det takksemd. Takksemd for borna som i dag har fått bøker. Takksemd for konfirmantane våre som har valt å byrja ei trusreise saman. Takksemd for det Gud gjev oss i ordet og på altaret.

Eg veit ikkje korleis det er med deg, men eg tenker at takksemd er eit teikn på at det finst nokon å takka. Og dagens bodskap til oss i dag er dette: «Takk, gode Gud, for alle ting.» Dette er også tittelen på ein spennande og kanskje litt ukjent salme, skriven av Frans av Assisi i 1224 eller 1225, medan han låg sjuk og blind.[2] Sjølv om han var blind, såg Frans klarare enn nokon gong at vi er del av Guds skaparverk, at vi må takke Gud for alt det skapte, og at sjølv om vi har eit ansvar i skaparverket og på mange måtar er heva over andre delar av det, så er vi også ein del av det. I lovsong kan vi takke Gud for det han har skapt, for sola, månen, stjernene, lyset, fuglane, jorda, blomane, og alle menneske. Men vi skal også takke og prise Gud saman med alt det skapte, i takksemd for alt det han har gjort for oss.[3] Bodskapen til Frans var enkelt og greit det same som bodskapen til Paulus: «Takk alltid vår Gud og Far for alle ting i namnet åt vår Herre Jesus Kristus.»[4] Og det skal vi også få gjere etter preika og etter at vi har vedkjent vår heilage tru. Då skal vi nemleg få syngje denne salmen.

Bodskapen i dag er at Gud kallar oss. Han kallar oss til ikkje fyrst tenke på oss sjølve, men hugsa på Gud, hugsa på den tilbedinga og den takken han har krav på.

Men dette er ikkje alltid enkelt. Vi har alle ein tendens til å gløyme at Gud er den som har gjeve oss alt. Vi kan gjerne rope til Gud om hjelp, men når den kjem har vi ofte ein tendens til å tenke at dette var noko vi klarte sjølv. Ta dagens evangelium.[5] Der møter vi ti spedalske menn. Viss du var spedalsk på Jesu tid, hadde du ein så alvorleg sjukdom at du ikkje kunne leve saman med andre, også på grunn av redsel i folket. Du stod utanfor samfunnet. Når så Jesus kom, ropte desse i desparasjon: «Jesus, meister, miskunna deg over oss!» Jesus svara og sa at dei skulle vise seg for prestane. Grunnen til dette var at prestane hadde eit ansvar som vi i dag gjev doktorar og helseabeidarar. Då desse spedalske menna gjekk til prestane vart dei friske, lækja av Jesus. Men då dei oppdaga dette, når dei vart friske for sjukdomen, når dei fekk betre helse og ein ny sosial posisjon, var det berre éin som hugsa på at det var Jesus som hadde gjort han frisk. Og han gjorde som han burde: «Han lova Gud med høg røyst, kasta seg ned for Jesu føter med andletet mot jorda og takka han.»

Jesus spurte om ikkje nokon av dei andre også skulle komme tilbake for å «gje Gud æra,» for å takke og tilbe Gud. Bodskapen i denne historia er enkel: Vi skal takka Gud for det han har gjort for oss.

Denne historia er ei viktig påminning til oss her i dag om at alt det vi eig har vi berre på lån. At vi er her fordi Gud har kalla oss, frelst oss og reist oss opp. Han sendte Jesus til jord, og Jesus bar seg sjølv fram som eit offer, slik at vi kan prisa Gud gjennom Jesus, alltid takka han i vår Herre Jesu Kristi namn.[6]

Gud kallar oss altså til å alltid ofra han takk. Han kallar oss til å prisa han for den han er, og takka han for det han har gjort. Vi er skapte for å æra Gud gjennom vår gudsteneste – både her og i alt vi gjer i kvardagen. Heile livet skal vere eit takkoffer, eit lovprisingsoffer. Men det er viktig å understreke at det kristne livet i kvardagen, har sitt utgangspunkt i mellom anna nattverdfeiringa. I kristenlivet har vi ein rekke kjernepraksisar, og det er spesielt ordet, dåpen, nattverden og bøna som står i sentrum.[7] Men kjernepraksisane hjelper oss til å leve livet som kristen elles også. Gudstenesta på søndag skal hjelpe oss å vere kristne mandag til laurdag også.[8] Heile livet vårt skal vere eit takkoffer. Paulus seier det slik: «Difor legg eg dykk på hjartet, sysken, ved Guds miskunn, at de må bera fram kroppen dykkar som eit levande og heilagt offer, til glede for Gud. Det skal vera dykkar åndelege gudsteneste.»[9]

Menneskets viktigaste oppgåve er å ofre, å ofre takkoffer til Gud.[10] Heile livet vårt skal altså vere eit takkoffer, og dette kan vi uttrykke gjennom lovsong. Men takkofferet har ikkje sitt opphav i oss sjølve. Nei, det er eit svar på Guds handling. Gud handlar, og vi svarar. Når vi tilber Gud, så er det ikkje fordi Gud ‘manglar’ noko som vi har. Tvert imot er det slik at alt har sitt opphav i Gud, i Faderen, Sonen og Den Heilage Ande. Når vi lovsyng, så er det fordi Gud fyrst har lagt lovsongen ned i oss. Når vi gjer gode gjerningar, så er det fordi Gud på førehand «har lagt [dei] ferdige så vi skulle vandra i dei.» Alt saman er forankra i Guds gåve, i Guds nåde.[11] Gud gjev, vi tek imot, og så får vi lov til å gje dette tilbake – i bøn, lovsong, gode gjerningar, osv. – ikkje av eiga kraft, men gjennom Gud, ut frå det han har gjeve oss.[12] Det vi ofrar til Gud er dei gåvene han har gjeve oss, gjennom det han har skapt, og dei evnene og dei nådegåvene, han har gjeve oss. I kyrkja sine kjernepraksisar, slik som nattverden, er det eigentleg Gud, i Den Heilage Ande, som er subjektet. Vi er aktive, men det Den Heilage Ande som er subjektet bak vår aktive deltaking.[13]

Her vil eg sjå spesielt på nattverden. Den er på mange måtar eit einaste stort takkoffer. De som har vore på gudsteneste i England eller USA har kanskje høyrt ordet Eucharist. Det er det engelske ordet for ‘nattverd.’ Men der ‘nattverd’ tyder måltid eller kveldsmåltid, kjem Eucharist frå eit gresk ord som tyder takkseiing eller takkoffer. Når vi feirar nattverden så takkar vi Gud.

Vi ber ikkje berre fram drueklasar og kveitekorn. Nei, vi ber fram brød og vin, gåver som har vorte foredla både gjennom naturlege prosessar og gjennom den menneskelege arbeidsprosessen. Brødet og vinen er «frukter av jorda og vintreet, og av menneskehenders arbeid.»[14] På denne måten «blir alt menneskeleg arbeid, alt foredlande arbeid, velsigna og ofra.»[15] Nattverden er kyrkja sin kontinuerlege hausttakkefest. Vi ber fram brød og vin, ja, vi ber fram oss sjølve, våre liv, ‘livets sønderbrutte deler,’ som vi syng i ein av salmane vi skal synge under nattverden,[16] og vi gjev alt dette til Gud.

Dei som fylgde med under inngangsprosesjonen såg kanskje at eg bar inn vinkanna og brødboksen, saman med borna som bar inn frukt og grønt. Dette understreker sterkare at nattverden er ein hausttakkefest der vi ber fram oss sjølve, i gåvene – ved Jesus, med Jesus og i Jesus. Og der, på altaret, vert dei velsigna og kjem tilbake til oss som «brødet til liv og begeret til frelse.»

Desse gåvene vert framborne i takk og lovprising, ikkje fordi vi må prestere eller gjere oss fortent til nåden, men fordi vi er kalla til å leve i nåden, i Kristus, i takksemd for alt det Gud har gjort for oss. Når vi ber desse gåvene fram i takksemd, i bøn, vert dei velsigna, helga.[17] Dei vert berarar av Kristus. Vi får ikkje berre ein overflod av naturleg mat, mat som mettar for dagen, men vi får del i åndeleg føde, Jesu lekam og blod, til frelse og til fred. Det er altså ikkje noko vi gjer av eiga kraft, men ei deltaking i Jesus, og i hans offer.[18] Det har sin bakgrunn i at Gud har kalla oss, frelst oss og reist oss opp. Han sendte Jesus til jord, og Jesus bar seg sjølv fram som eit offer, slik at vi kan prisa Gud gjennom Jesus. «Takk alltid vår Gud og Far for alle ting i namnet åt vår Herre Jesus Kristus.»[19]

*

Vårt kall er altså å gjere våre liv til ein lovsong til Gud, å leva våre liv til Gud ære.[20] Utan Gud er vi ingenting, og alt det vi gjer, det gjer vi fordi Gud fyrst har kalla oss, frelst oss og reist oss opp. I møte med denne nåden, denne miskunna, må vi gjere det same som den éine mannen som kom tilbake då Jesus lækja han.[21] Vi må lova Gud med høg røyst og takke Jesus.

Men kva når eg ikkje klarar å leve opp til Guds bod, når eg gjer det eg ikkje bør, når eg syndar, når eg fyrst og framst tenker på meg sjølv? Kva når eg lyg? Kva når eg heller vil kjøpe eit nytt xbox-spel enn å gje pengar til ein tiggar eller støtte ei god sak? Jo, då er Jesus der og tilbyr meg frelse og tilgjeving, samstundes som han utfordrar til fornying. Eg lever i trua og vona på at Jesus alltid går i forbøn for meg, alltid står klar for å ta imot meg, og at eg alltid ved han kan gå fram for Gud, i takk, i tilbeding, i lovprising.

Mi von er at hausttakkefesten får minna oss om at Gud er den som eig alt, og at det vi eig ikkje vert eit hinder, at det ikkje gjer oss blinde for Gud. At Gud får vere fyrsteprioritet, han som eig alt, han som har gjeve oss den fridomen vi har, han som har rett på takk, pris, og tilbeding.

Viss det er ein setning du bør hugse, og praktisera, etter denne gudstenesta, så er det denne, frå Frans av Assisi: «Takk, gode Gud, for alle ting.»

Ære vere Faderen og Sonen og Den Heilage Ande, som var, er og vera skal, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen.

Noter:

[1] Her har eg delvis lånt nokre poeng frå Martin Enstad.

[2] «Takk, gode Gud, for alle ting.» Norsk salmebok, nr. 281 (Oslo: Verbum 1984). Sjå også Wikipedia.

[3] Jf. Salme 98; Jes 55,12; Daniel 3:24-90 (etter Septuaginta-utgåva). Sjå også William T. Cavanaugh, Nattverdens økonomi (Oslo: Luther 2013): 52-53.65-76; Arnfinn Haram, «Sursum Corda – Lyft dykkar hjarto: Om musikkens liturgiske karakter» og «Naturen som sakrament – Element til ein økologisk teologi,» begge i Tre florentinarar: Essay og artiklar om religion, kultur og samfunn 2003-2009 (Bergen: Efrem 2009): 100-105 (89-112) og 120-122 (113-122); Kallistos Ware, The Orthodox Way (Revised edition. SVS Press 1995): 49-55.

[4] Ef 5,20.

[5] Luk 17,11-19.

[6] Jf. Ef 5,20.

[7] Jf. Bård Norheim sine tankar om (mellom anna) kristent ungdomsarbeid. Sjå boka Kan tru praktiserast? Teologi for kristent ungdomsarbeid (Trondheim: Tapir Akademisk 2008), samt dokorgraden Practicing Baptism: Christian Practices and the Presence of Christ (Pickwick Publications 2014). Ein av Norheim sine artiklar om dette finst på nettsidene Ungdomsarbeid.no, og mine eigne refleksjonar omkring kristent ungdomsarbeid finst på bloggen.

[8] Sjå «Disiplar i folkekyrkja,» Bjørgvin biskop Halvor Norhaug sitt foredrag til prestane i bispedøme på Stiftsmøtet i Ulvik, 2.-4. september 2014.

[9] Rom 12,1.

[10] Haram, «Sursum Corda,» op.cit., s.99-106.

[11] Jf. Salme 40:4; Ef 2:8-10.

[12] Jf. Fil 2:12-13. Sjå også Confessio Augustana V.

[13] Jf. Bård Norheims referanse til den tyske katolske teologen Reinhard Hütter, i artikkelen på nettsidene Ungdomsarbeid.no.

[14] Frå offertoriebøna eg bad etter ofringa.

[15] Haram, «Sursum Corda,» op.cit., s.100, jf. Kallistos Ware, op.cit,, s.53-55.

[16] Svein Ellingsen, «Jesus, livets sol og glede.» Norsk salmebok, nr. 650 (Oslo: Verbum 1984).

[17] Jf. 1Tim 4,4-5.

[18] Jf. Joseph Ratzinger, The Feast Of Faith: Approaches to a Theology of the Liturgy (San Francisco, CA: Ignatius Press 1986): 50-60; Ratzinger, The Spirit of the Liturgy (San Francisco, CA: Ignatius Press 2000): 37-50.53-61; Ratzinger, God Is Near Us: The Eucharist, the Heart of Life (San Francisco, CA: Ignatius Press 2003): 29-30. Her kan eg også vise til masteroppgåva mi.

[19] Ef 5,20.

[20] Jf. lovsongen «Jeg vil gi deg, o Herre, min lovsang,» her sunge av Ungfila, på Spotify eller Wimp. For tekst og akkordar, sjå her.

[21] Luk 17,15-16.

Kyrkja er kyrkje

I ein kommentar om folkekyrkja og dei lokale aktivitetane som skjer der skriv Åsta Årøen at ho synst det er dumt at fokuset er på «høymesser og seremonier.» Ho påpeiker at det ikkje berre er dei gudstenestelege handlingane[1] som trekker folk til kyrkja:

I løpet av 2013 gjennomførte vi i vår menighet, sammen med alle de andre menighetene i Bergen kirkelig Fellesråd en besøksmåling. 21.400 personer var innom dørene i løpet av uken målingen ble foretatt, 17.744 deltok på andre aktiviteter enn gudstjeneste. Kirkeaktiviteter er altså både småbarnstreff, barneklubber, ungdomsgrupper, kor, vegetarmiddag, små samtalegrupper, eldre treff, aktiviteter for flerkulturelle, gudstjenester, kulturarrangement, rett og slett mye forskjellig for både barn og unge, voksne og eldre. Alle våre aktiviteter blir planlagt ved hjelp av teamarbeid mellom stab, MR, frivillige lag og dedikerte ildsjeler. Noe gjør vi i samarbeid med offentlige aktører. …

Er en liten samtalegruppe mindre verdt enn det å delta på en gudstjeneste? Det er faktisk mange andre ting enn dåp og monologer fra prekestolen som er interessant. Historisk sett har begrepet kirke sitt utspring i private hjem, som etter hvert har utviklet seg til fellesskap knyttet til tro. Det er mange steder en lang vei fra dette til dagens seremonier og høymesser.

Eg skal ikkje her bruke tid på hennar historiske påstandar om liturgi og utviklinga frå det ‘primitive’ til ‘dagens seremonier og høymesser.’ Det kan de lesa andre stader.[2] Men eg trur det er viktig å understreke problemet her. Årøen seier at gudstenestane er ‘verdifulle møtesteder,’ men at vi ikkje må setje så stort fokus på dei. Her vitnar ho om ein manglande forståing av kyrkja sin eigenart, og eigenarten ved religion.

For det er nettopp ‘messene og seremoniane’ som er konstituerande for kyrkja som kyrkje. Gudstenesta – med fokus på ordet og sakramenta – er det heilt sentrale i det kristne livet, og ikkje berre “verdifulle møtesteder.” I Confessio Augustana, art. VII står det at det er “éi heilag kyrkje,” og at kyrkja er “forsamlinga av dei heilage, der evangeliet vert lært reint og sakramenta forvalta rett.” Utan ‘messene og seremoniane’ – utan forkynninga av ordet (om det skjer dialogisk eller monologisk) og forvaltinga av sakramenta – har vi inga kyrkje etter luthersk tenking.

Kyrkja er ikkje ein ‘fritidsklubb,’ og vi vil råtne på rot om vi trur vi er det. Vi vil uansett aldri klare å konkurrere med andre, som ‘fritidstilbod.’ Og gjer vi det, så mister vi perspektivet på kva vi er som kyrkje.

Som eg ofte seier må vi fokusere meir, ikkje mindre på kyrkja sine kjernepraksisar.[3] Det er Jesus og nådemidla, ikkje middag og babysang, som er sentrum i kyrkja sitt liv.

Noter

[1] Alle seremoniar i Den norske kyrkja er definert som gudstenester, jf. dei allmenne føresegnene i gudsteneste- vigsels- og gravferdsbøkene.

[2] Eg tilrår å lese Fr. Timothy Finigans essay «Sacred and Great. Traditional Liturgy in a Modern Parish,» som er tilgjengeleg på nett, i pdf-format.

[3] Jf. Bård Norheim sine tankar om (mellom anna) kristent ungdomsarbeid i boka Kan tru praktiserast? Teologi for kristent ungdomsarbeid (Trondheim: Tapir Akademisk 2008), i dokorgraden Practicing Baptism: Christian Practices and the Presence of Christ (Pickwick Publications 2014), og i ein av artiklane på nettsidene Ungdomsarbeid.no. Mine eigne refleksjonar omkring kristent ungdomsarbeid finst her på bloggen. Sjå også «Disiplar i folkekyrkja,» Bjørgvin biskop Halvor Norhaug sitt foredrag til prestane i bispedøme på Stiftsmøtet i Ulvik, 2.-4. september 2014.