I Den norske kyrkja (Dnk) er siste sundag i kyrkjeåret alltid domssundagen. I forslaget for ny tekstbok i Dnk har ein ikkje teke med namnet, men ein har innhaldet med seg. Siste sundagen skal ein bruke på å ’samle saman trådane’ og hugse på den domen som står framføre oss. Den katolske kyrkja (Dkk), derimot, brukar siste sundagen i kyrkjeåret til å feire Kristi kongefest. (Sjå meir her.) Sjølv meiner eg at begge delar høyrer saman. Dette ser vi kanskje best av evangelieteksten i Den katolske kyrkja (Dkk) på onsdag som var; Luk 19,11-28. Her møter vi historia om kongen som reiser bort, og gjev tre av tenarane sine eitt pund. To av dei investerte pundet, og sat igjen med høvesvis ti og fem pund. Den tredje, derimot, hadde gøymd bort det eine pundet i frykt for Herren. ”Herre, sjå her er pundet ditt!” sa tenaren. ”Eg har hatt det liggjande i ein klut. Eg var redd deg, for du er ein streng mann, som tek ut det du ikkje har sett inn, og haustar det du ikkje har sått.” (Luk 19,20f) Til dette svara kongen:

”Etter dine eigne ord dømer eg deg, du låke tenar! Du visste at eg er ein streng mann, som tek ut det eg ikkje har sett inn, og haustar det eg ikkje har sått. Kvifor gav du ikkje pengane til ein som driv med utlån, så eg kunne få dei att med renter når eg kom heim?” (Luk 19,22f)

Poenget med denne teksten er ikkje at kongen var grisk. Det ein må spørja seg er: kva var dette pundet? I innleiinga til likninga (Luk 19,11) står det: ”Medan dei høyrde på dette, fortalde Jesus endå ei likning; for han var nær Jerusalem, og mange meinte at Guds rike snart skulle koma til syne.” Likninga handlar altså om Guds rike. La oss difor lesa evangelieteksten for Dkk:

Dette heilage evangeliet står skrive hjå evangelisten Johannes i det sjette kapitlet. Ære vere deg, Herre.

33b ”Er du kongen over jødane?” 34 Jesus svara: ”Seier du dette av deg sjølv, eller har andre sagt dette om meg?” 35 ”Er vel eg jøde?” sa Pilatus. ”Ditt eige folk og overprestane har gjeve deg over til meg. Kva har du gjort?” 36 Då sa Jesus: ”Mi kongsmakt er ikkje av denne verda. Var mi kongsmakt av denne verda, hadde mennene mine stridd for meg, så eg ikkje skulle bli overgjeven i hendene på jødane. Men mi kongsmakt er ikkje av denne verda.” 37 ”Du er altså konge?” sa Pilatus. ”Du seier at eg er konge,” svara Jesus. ”Til dette er eg fødd, og til dette er eg komen til verda, at eg skal vitna om sanninga. Kvar den som er av sanninga, høyrer mi røyst.”

Slik lyder det heilage evangeliet. Lova vere du, Kristus.
Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

Kongefesten, står det i denne artikkelen, har ei direkte kjelde i 1880-talet, då mange var bekymra for sekulariseringa i verda, og kanskje spesielt Europa. Poenget eg prøver å få fram ved å ’kombinere’ denne og Dnk si feiring av domssundagen er nettopp at domen har sin bakgrunn i Kristi kongsmakt, som ikkje er av denne verda.

Men la oss sjå litt tilbake på teksten om dei tre tenarane. For det eg har lyst til å dra fram i dag er ikkje berre Kristi kongsmakt, men kva konsekvensar dette får for våre liv, og det ansvaret som fylgjer med dette. Som det heiter i Spider Man: ”With great power comes great responsibility.” Dette kan ein kanskje ikkje overføre direkte til oss, då vi ikkje nødvendigvis har makt. Men vi kan kanskje seie det slik: Dersom du har fått Guds gåve har du eit ansvar til å investere den. Det handlar ikkje om å vere grisk, men å overlevere det vi har fått, dele det med andre. For å skjøna dette, må vi sjå på forskjellen mellom det materielle og det åndelege. Det fyrste vi må seie er at vi ikkje er gnostikarar. Det er ikkje nødvendigvis ein motsetnad mellom desse to. Men dei er ikkje heilt like. Dersom du delar eit brød i to, vert brødet du sit igjen med mindre. Kvar gong ein deler noko materielt vert det mindre. Det åndelege, derimot, vert multiplisert ved deling. Ein åndeleg sanning vert ikkje mindre av at ein delar det med andre. Du får ikkje mindre del i himmelen ved å dele evangeliet med andre.

Dei to fyrste tenarane tok imot gåva si, og delte den med andre. Dei investerte Guds rike i verda. Den tredje tenaren, derimot, heldt fast på dette, og nekta å dele den. Men Gud ynskjer ikkje ei lang rekke frelste einskildsindivid. Han ynskjer eit folk. Dette folket består sjølvsagt av einskildsindivid, men desse individa skal ikkje vera skilde frå dei andre. Ingen i Guds rike er seg sjølv nok. Vi må dela det vi har, både det åndelege — og det materielle. For, som sagt er det ikkje noko motsetnad. Spørsmålet er om vi som kristne ser på oss sjølve som ’spirituelle materialistar’ eller ’materialistiske spiritualistar.’ (Med ’spirituell’ meiner eg ikkje New Age…) I den fyrstnemnde gruppa menneske er materialist substantivet og spirituell adjektivet. Desse er kanskje folk som bruker religionen som eit shoppingsenter, der ein kjøper mest mogeleg til seg sjølv. Religiøs-kristen konsumkitch. Den andre type menneske er dei som — sjølvsagt ikkje perfekt — er åndelege fyrst, men ikkje ser på det materielle som ein motsetnad til det åndelege. Poenget er at dei set Kristus i førarsetet. Vi må hugse på kven som er ’sjefen’ — kven som sit i dommarsetet. Men husk; Kristi kongsmakt handlar det ikkje berre om tvang og rå makt. ”Til dette er eg fødd, og til dette er eg komen til verda,” seier Han, ”at eg skal vitna om sanninga. Kvar den som er av sanninga, høyrer mi røyst.” (Joh 18,37)

Det vi då kan dra fram, er at Kristi kongsmakt ikkje berre er knytt til makt, slik det ofte har vore i jordlege makter oppetter historien, men den er knytt til sanninga. I ”Men Without Chests,” det fyrste kapitlet i boka The Abolition of Man, bruker C.S. Lewis ein metafor om mennesket som var lånt av Platon: ”As the king governs by his executive, so Reason in man must rule the mere appetites by means of the ’spirited element’. The head rules the belly through the chest.”^[1] Fornufta, rasjonaliteten er hovudet, kongen — det styrande prinsipp i mennesket. Men ein kan som kjent ikkje stole fullt og heilt på sitt eige hovud, på sin eigen intuisjon utan Gud. For som det står i Salomos ordtøke: ”Age for Herren er opphav til visdom, å kjenna Den Heilage er vit.” (Ord 9,10) Som Geoffrey Chaucer sa det i ”The Parson’s Tale” frå Canterbury Tales, I. 262: ”God sholde have lordschipe over reson, and reson over sensualite, and sensualite over the body of man.”^[2]

Og med dette i sinnet bør vi gå ut i verda, dele evangeliet med folk og leve til ære for Faderen og Sonen og Den Heilage Ande som var, er og vera skal éin sann Gud, frå æve og til æve. Amen.

Noter:

[2] Sitert i: C.S. Lewis, The Discarded Image. Cambridge University Press 1964, s. 154

I dag vil eg leggje ut nokre korte refleksjonar omkring det viktige ved å bestemme seg i høve til tru og livssyn; og spørsmålet er: kva vil det seie å bestemme seg? Kva betyr det engelske ordet decide?

På engelsk snakkar ein om homicide — drap. Og om suicide — sjølvmord. Begge desse orda har felles rot i det latinske ordet caedere (cidia, cide). Det ordet betyr ’drap’ eller ’kutte.’ Dei to nemnte omgrepa vil då høvesvis bety ’drap på eit medmenneske’/’kutting av eit medmenneske’ (av lat. homo, ’menneske’ + caedere) og ’sjølvmord,’/’mord på/kutting av seg sjølv’ (av lat. sui, ’av seg sjølv’ + caedere). Men det er eit tredje ord som også deler rot i ordet caedere. Det er ordet decide, ’bestemme seg.’ Det var Paul Otto Brunstad som (munnleg) gjorde meg merksam på dette, og det seier oss noko viktig om kva det vil seie å bestemme seg. Reint direkte betyr dette ordet ’å kutte av.’ (Av lat. de, ’av’ + caedere.) Men sett at caedere/cide i dei to fyrste substantiva vert omsett med drap — av andre eller av seg sjølv — kan det jo vere interessant å sjå på om dette også kan brukast på verbet decide.^[1]

Dette tok Brunstad opp og spekulerte, utan direkte grunnlag i latin, i om at ’å bestemme seg’ faktisk betyr at ein tek livet av noko — nemleg tvilen. Og i høve til tru er dette viktig. Å tru er noko ein bestemmer seg for, sjølvsagt i kraft av Den heilage Anden. Og når ein trur, då tek ein livet av tvilen, ein kuttar den av. Det er ein av grunnane til at eg ikkje trur det går an å vere verkeleg agnostikar. For ein eller annan stad vil det verta kutta av, anten av deg sjølv — ved at du bestemmer deg — eller av livet, ved at du vert kutta av i døden. Vi må bestemma oss før døden. Som Josva sa det:

Så frykt då Herren og ten han heilhjarta og trufast! Skil dykk av med dei gudane som fedrane dykkar dyrka på den andre sida av Eufrat og i Egypt, og ten Herren! Men dersom det byr dykk imot å tena Herren, så vel i dag kven de vil tena: dei gudane som fedrane dykkar dyrka bortanfor elva, eller gudane til amorittane, i det landet de no bur i. Men eg og mitt hus, vi vil tena Herren. (Josva 24,14f. Etter den nye omsetjinga, 2010)

Noter:

[1] Både homicide og suicide er substantiv, men dei er det vi kan kalle for ’substantierte verb.’ Eit ’substantiert verb’ vert brukt som ein rask måte å beskrive ein verbal handling. Eit godt døme er ’bilkøyring’ som er ein substantiert kortform av verbet ’å køyre bil.’

Jarle Kallestad har skrive i Vårt Land at ‘Den katolske kyrkja’ er imot Halloween. “Den katolske kirke retter stadig sterkere advarsler mot barnas Halloween-feiring” heiter det i ingressen. Men dersom han faktisk hadde sjekka kjeldene sine, ville han vist at dette berre var noko ein einsleg spansk prest har sagt. Eg seier ikkje at Den katolske kyrkja er kjempeglad i feiringa — spesielt hennar meir kommersielle sider — men dette er rett og slett dårleg journalistisk handtverk.

Så vil eg anbefale å lese denne; “Hoax – Pope Condemns Halloween” på The Catholic Key Blog.

Helgemessedag

Når vi les Bibelen sine tekstar, kanskje spesielt i GT med alle sine forteljingar, er det noko som ser ut til å stå fram som radikalt annleis enn det vi finn i andre religionar og kulturar — før, no og (sannsynlegvis) i fram tida: at det skapte er, nettopp, skapt — og ikkje ’guddomleg’ — men at det likevel ikkje er dårleg, vondt, mindreverdig, forkasteleg. Nei, seier Skrifta: etter at Gud hadde skapt verda les vi at han ”skoda alt det han hadde gjort, og sjå, det var overlag godt.” (Gen 1, 31a)

Men kva har så dette med helgemessedagen å gjere? Eg trur at vi ser det same i Guds nyskaping — i kyrkja — som vi ser vi skapinga i verda. Det kunne stått slik: ”Og Gud skoda den kyrkja Han hadde gjort, og sjå, ho var overlag god.”

Men kva er godt i kyrkja? Det fyrste vi må spørje oss i den samanhengen er: kva er kyrkja? I fylgje Nikenum vedkjenner vi trua på ”éi heilag, katolsk og apostolisk kyrkje.” La oss sjå litt på desse, i litt feil rekkefylgje. Vi seier at kyrkja er eitt. Vi trur ikkje på fleire kyrkjer. Vi trur på éi kyrkje. Vidare seier vi at ho er katolsk — ‘ålmenn,’ om du vil. Denne katolisiteten kan ikkje berre vere at ho er verdsvid eller ålmenn i reint ålmenndemokratisk forstand. Det katolske er ein del av kyrkja sitt vesen; hennar vere (esse) og ikkje berre hennar betre vere (bene esse). Kyrkja var like mykje katolsk i år 40 som ho er i 2009. Eg trur at Msgr. Roald Flemestad, generalvikar/biskop elect. i Den nordisk-katolske kyrkja har rett når han her poengterer at nemninga ‘katolsk’ ikkje er brukt om kyrkja fordi ho er ”alminnelig i betydning alment forekommende blant alle mennesker.” Nei, ein bruker denne nemninga, poengterer han, ”fordi hun til alle tider og steder er forpliktet til å forkynne det samme evangelium.”

Vidare ser vi at kyrkja er apostolisk. Det betyr at ho kan sporast tilbake til apostlane — og til Herren sjølv. Eg skal ikkje skrive meir om dette, men viser til basisdokumentet til Carissimi og Dag Øivind Østereng sine refleksjonar omkring kyrkjeleg einskap.

Så er vi då komne til det viktigaste i denne samanhengen; at kyrkja er heilag. Og her trur eg at det er viktig å påpeike på kva måte ho er heilag. Ein seier ikkje at kyrkja er heilag fordi ho har mange vakre kyrkjebygg, eller mykje vakker musikk, eller mykje vakker liturgi, etc. Nei, ho er heilag fordi ho er helga og reinsa av Herren sjølv. Med CA 7 vedkjenner vi at ”det alltid vil verta verande éi heilag kyrkje. Men kyrkja er forsamlinga av dei heilage, der evangeliet vert lært reint og sakramenta forvalta rett.”^[1] Vi vedkjenner altså ikkje at kyrkja er heilag på ein abstrakt måte. Nei, kyrkja er konstituert av kyrkja sine lemmer. Ho er Kristi lekam — og det er medlemmane hennar som er heilage. Som Paulus seier det:

Menn, elsk konene dykkar, liksom Kristus elska kyrkja og gav seg sjølv for henne, så han kunne gjera henne heilag og reinsa henne med badet i vatn, i kraft av eit ord. På den måten ville han stella henne fram for seg i herlegdom utan den minste flekk eller rynke. Heilag og lytefri skulle ho vera. (Ef 5, 25-27)

Kva var det som gjorde kyrkja ’heilag,’ ’full av herlegdom’ og ’utan den minste flekk eller rynke’? Jo; dåpen — ”badet i vatn, i kraft av eit ord.” La meg sitere litt frå ei oppgåve eg skreiv om dåpen:

Den katolske kyrkja si katekisme seier at dåpen er «er grunnvollen i hele det kristne liv; den er porten inn til livet i Ånden (…), og døren inn til de andre sakramentene.»^[2] (…) [Dåpen er] eit sakrament, eit nådemiddel. Men det er også viktig å poengtere at nåden er Guds eige liv, og ikkje ein ting eller ein ’substans’ som vert gjeve til oss. I CA 5 står det at «med Ordet og sakramenta som middel vert Den Heilage Ande gjeven, han som verkar trua, kvar helst og når Gud tykkjer om det.»^[3] Å få del i nåden ved ord og sakrament er altså, i fylgje luthersk (og ortodoks) tradisjon å få del i Guds eige liv, i Heilaganden. Vi vert ikkje lik Gud er i seg sjølv, men får «del i guddomleg natur,»^[4] del i Guds liv.^[5] (…)

Men kvifor handlar Gud med oss på ein slik konkret måte, og med konkrete middel? Her ser ein heilt konkret skilnaden mellom den lågkyrkjelege protestantismen og den høgkyrkjelege katolisismen. Fyrstenemnde har alltid hatt ein slags intellektualisme og rasjonalisme i botn, kombinert med ei mistru til at Gud (t.d. i dåpen) vil handla gjennom det konkrete. Slik står det på nettsidene til frelsesarmeen: «Vi tror at dåp ikke er avgjørende for frelse og at Gud ikke har gjort seg avhengig symboler for å handle med mennesket.»^[6] Ja, Gud har ikkje gjort seg sjølv avhengig av symbol, men Han har gjort oss avhengige av dei,^[7] av di vi er konkrete, kroppslege vesen.^[8]

Helgemessedag handlar nettopp om at Gud helgar oss — heilag og reinsar sitt eige skaparverk. For vi er ikkje gnostikarar. Vi trur, med Paulus, at ”alt det Gud har skapt, er godt, og ikkje noko skal forkastast når det blir motteke med takk, for det blir helga med Guds ord og bøn.” (1Tim 4, 4f) Og dette stemmer også i høve til dei menneska som ’befolkar’ kyrkja. Utan desse er ikkje kyrkja heilag. For utan desse finst det inga kyrkje. Inga heilag forsamling. Ikkje noko Guds folk. La oss be:

Må Gud som er så rik på herlegdom, styrkja vårt indre menneske med kraft ved sin Ande. Må Kristus ta bustad i hjarta våre ved trua, og vi stå rotfeste og grunnfeste i kjærleik. Må vi saman med alle dei heilage få styrke til å fatta breidd og lengd, høgd og djupn, ja, kjenna Kristi kjærleik som er større enn nokon kan forstå. Må vi bli oppfylte med heile Guds fylde! Han som verkar i oss med si kraft og kan gjera så uendeleg mykje meir enn alt det vi bed om og skjønar, Han — Faderen, Sonen og Den Heilage Ande — vere ære i forsamlinga og gjennom alle ætter og i alle æver! Amen.^[9]

Noter:

[9] Fritt etter Ef 3, 16-21

Via ei rekke kjelder^[1]

Som mange sikkert har fått med seg, har det no vorte utvikla eit system som gjev anglikanske kristne lov til å konvertere i store mengder til Den katolske kyrkja medan dei får lov til å halde fast på anglikansk skikk — deriblant liturgi, andaktsliv, etc. Det som har vorte utvikla er eit såkalla ‘personleg ordinat’ eller ein ‘personleg dekret’ omlag som det som vart gjeve til nokre orientalske kyrkjer som ville inn i kommunion med Den katolske kyrkja, samstundes som dei heldt fast på orientalsk, austleg liturgi.^[2]

Den anglikanske kyrkja har alltid hatt ein særs vakker liturgi, tru mot dei anglo-katolske liturgiske røtene. (Altså; engelsk katolsk tradisjon.) Dette gleder meg. Om eg skulle finne på å konvertere til Den katolske kyrkja ville eg ikkje nølt med å gå i ei katolsk kyrkje med anglikansk liturgi om det var mogeleg. Kanskje er det min engelske dragnad som spelar inn.^[3]

Nedanfor finn de ein video om det høve paven no har gjeve dei anglikanske (eller anglo-katolske):

Spesielt interessant fann eg det biskop John Broadhurst sa om saka. Han er biskopen av Fulham og formann for Foreward in Faith International. Han kommenterte, i denne talen, at han hadde ein lidskapleg kjærleik for the Church of England. Akkurat slik eg kjenner det for Den norske kyrkja, som teologi- og liturgihistorisk er særs lik den engelske.^[4] Men som biskopen seier; på eit punkt vert panna for varm og vi vert kokt i hel. Vi håpar no på at vi kan få ei ordning gjennom Carissimi, men eg trur ikkje vi skal venta for mykje. Vidare er det viktig, seier biskopen, å poengtere at det no er snakk om anglikanske i kommunion med Rom, ikkje anglikanske som sluttar å vere anglikanske. Akkurat som at dei austleg-katolske ikkje slutta å vere austlege. Dei anglikanske som no kanskje vel å gå inn i kommunionen med Rom vert då det dei kanskje allereie er; anglo-katolske. Ikkje romersk-katolske.^[5] Biskopen poengterer også kor viktig denne nye personlege ordinatet er; for problemet i Church of England er — som i Den norske kyrkja — av ekklesiologisk art. Det er ikkje nok at personar går inn i kommunion med Den katolske kyrkja, men at ein ordnar for at alle kan bli med. Som vi (nesten) syng i ein song: “Alle, alle vil vi ha med Vil vi ha med til kyrkja.” Det er også dette Dag Øivind Østereng tek opp i sin tale om kyrkjespørsmålet på Fjellhaug, 14.02.2007.^[6]

Han skriv:

Temaet som er gitt meg er Kirkelig fellesskap – med hvem – om hva? Men bak dette praktisk-teologiske spørsmålet om hvem og hva, så ligger det et mer grunnleggende teologisk spørsmål, nemlig spørsmålet etter; hvilket grunnlag det kirkelige fellesskapet er bygget på, hva som binder det sammen, hva som er Kirkens orden, og hva som er i stand til å føre Kirken videre. Det er ikke mulig å si noe prinsipielt om kirkelig fellesskap med hvem og om hva, uten også å si noen om selve grunnlaget for dette fellesskapet. Men nettopp gjennom å si noe om grunnlaget, er det også mulig å si noe om hvem og hva.

Jeg vil nå innledningsvis få definere kirkelig fellesskap som et spørsmål etter et synlig åndelig fellesskap, som et spørsmål etter kristen enhet og nattverdfellesskap, kommunion. Dypest sett et spørsmål etter Kirken selv. Det er ikke et kart over hvem vi kan samarbeide med det spørres etter, alliansepartnere eller noe slikt, men etter hvem vi hører sammen med, og må dele kommunionen med.

Som en helt grunnleggende forutsetning for hvordan vi tenker om kirkelig fellesskap, må vi ta innover oss dette at kirkelig fellesskap er en obligatio, en skyldighet, en plikt, en livsform vi ikke har anledning til å frigjøre oss fra. Og denne obligatio, dette som gjør kirkelig fellesskap obligatorisk, det praktiseres i svært dårlig grad i vår kirkelige kultur, og vi har liten bevissthet i kristenfolket om denne skyldigheten. Men vi har ikke lov til å stille oss utenfor eller uforpliktende til den som kristne. Uten at vi legger denne forutsetningen til grunn, forpliktelsen på det kirkelig fellesskap, vil vi ikke snakke samme språk i forhold til det som er tema, kirkelig fellesskap.^[7]

Og avsluttingsvis formana han oss til aksjon:

Min røst i denne debatten er; vi må alle kjenne kallet til å bryte opp og søke en kirkelig enhet for en ny tid, og jeg tror vi må gjøre det i en eller annen protestantisk samlet dialog med den Kirken som hadde den kirkelige jurisdiksjonen her i landet fra kristningen til reformasjonen. Ikke mindre enn det. Hvor mange som vil gå den veien er for meg uinteressant, så lenge jeg ser det som vårt kall.^[8]

Dette kan vi knyta til noko av viktigaste biskopen tek opp: pavespørsmålet. han seier:

There was a time I would have considered myself quite anti-papal. I would have stood before you … thirty five years ago as an orthodox non-papal anglican, believing very strongly in non-papal catholicism. I have to say I don’t think there is any such creature. (Ca. 17.18-17.44)

Med dette vil eg no avslutte med ei bøn om einskap frå Herren sjølv, Joh 17, 20-26:

Eg bed ikkje berre for desse, men for alle dei som gjennom deira ord kjem til å tru på meg. Eg bed at dei alle må vera eitt, slik du, Far, er i meg og eg i deg. Slik skal dei òg vera i oss, så verda skal tru at du har sendt meg. Den herlegdomen som du har gjeve meg, har eg gjeve dei, så dei skal vera eitt slik som vi er eitt: eg i dei og du i meg, så dei heilt og fullt kan vera eitt. Då skal verda skjøna at du har sendt meg, og at du har elska dei slik du har elska meg. Far, eg vil at dei du har gjeve meg, skal vera hos meg der eg er, så dei får sjå min herlegdom, den du har gjeve meg fordi du elska meg før verda vart grunnlagd. Rettferdige Far, verda kjenner deg ikkje, men eg kjenner deg, og desse veit at det er du som har sendt meg. Eg har kunngjort namnet ditt for dei og skal kunngjera det, så den kjærleiken du har hatt til meg, kan vera i dei, og eg sjølv kan vera i dei. Amen!

Noter:

[1] Mellom anna her, her, her, her og her.

[8] Ibid., s. 11

19. sundag etter pinse

I dagen evangelietekst lærer vi kor viktig det er å elska fullkomme; å elske med heile seg. La oss difor no lese denne.

Dette heilage evangeliet står skrive hjå evangelisten Markus i det tolvte kapitlet. Ære vere deg, Herre.

28 Ein av dei skriftlærde som hadde høyrt på dette ordskiftet, skjøna at Jesus hadde svara dei godt. No kom han bort til han og spurde: ”Kva for eit bod er det første av alle?” 29 Jesus svara: ”Dette er det første bodet: ‘Høyr, Israel! Herren vår Gud, Herren er éin. 30 Du skal elska Herren din Gud av heile ditt hjarte og av heile di sjel og av alt ditt vit og av all di makt.’ 31 Det andre er dette: ‘Du skal elska nesten din som deg sjølv.’ Noko større bod enn desse finst ikkje.” 32 Den skriftlærde sa til han: ”Du svarar godt, meister! Det er sant som du seier: Herren er éin, og det finst ingen annan enn han. 33 Å elska han av heile sitt hjarte og av alt sitt vit og av all si makt og å elska nesten sin som seg sjølv, det er meir verdt enn alle brennoffer og slaktoffer.” 34 Då Jesus høyrde kor klokt han svara, sa han til den skriftlærde: ”Du er ikkje langt borte frå Guds rike.” Og ingen våga å spørja han meir.

Slik lyder Herrens ord. Lova vere du, Kristus.
Heilage Far, helga oss i sanning, ditt ord er sanning. Amen.

Å elska Gud heilhjarta — med heile seg — og å elska nesten, medmenneska, som deg sjølv. Det er det vi er kalla til. Det er større og meir verdt enn alle brennoffer og slaktoffer. Men kva er det å elska? I Brørne Karamasov skriv den russiske forfattaren Dostojevskij om eit møte med ei skeptisk kvinne og presten Fr. Zossima. Ho mista trua si gjennom studiene, og ber om hjelp for å få den tilbake. Fr. Zossima kjem ikkje med bevis, men ber ho om å praktisere trua:

[You can be convinced of the faith by] the experience of active love. Strive to love your neighbour actively and indefatigably. In as far as you advance in love you will grow surer of the reality of God and of the immortality of your soul. If you attain to perfect self-forgetfulness in the love of your neighbour, then you will believe without doubt, and no doubt can possibly enter your soul. This has been tried. This is certain.^[1]

Men dette kan ikkje vere abstrakt og konturlaust. ”Du skal elska Herren din Gud.” ”Du skal elska nesten din som deg sjølv.” Å elska er, for å høyrast litt teknisk ut, eit verb. Det fortel oss at å elska ikkje er ein fjern abstraksjon; det er ein konkret viljeshandling. Det er noko vi gjer. ”Mennnesket er eit erotisk vesen, eit lengtande vesen,” skriv Fr. Arnfinn Haram. ”Det vi lengtar etter, er ikkje abstraksjonar. Kroppen lar oss ta i mot alt som er godt som noko verkeleg. Mennesket er kropp og må elske kroppsleg.” Å elska er ikkje å tenke fina tankar. Å elska er å handla!

Dersom kjærleiken vår berre vert ein indre abstraksjon; ein intellektuell øving i korrekt tru, så vil vi dø innvendig. For denne type tru er det ein på engelsk kallar for ‘lip service’ — at ein snakkar Gud etter munnen utan å meine det; altså eit slags åndeleg hykleri. Og, som Jakob påpeiker, så er dette åndeleg død. Han skriv:

Set at ein bror eller ei syster ikkje har klede og manglar mat for dagen, kva hjelper det då om ein av dykk seier til dei: ”Gå med fred, varm dykk og et dykk mette!” utan å gje dei det kroppen treng? På same måten er det med trua: Har ho ikkje gjerningar, er ho beintfram død. (Jak 2,15-17. Les v. 14-26)

Paulus seier det meir kort og konsist: ”For i Kristus Jesus gjeld det verken å vera omskoren eller å vera uomskoren; her gjeld berre tru, verksam i kjærleik.” Dersom trua skal vera verksam i kjærleik må ho vere konkret, handfast — aktiv! Om du berre hugsar ein ting frå det eg har lagt fram her, la det vere dette: utan den konkrete, verksame kjærleiken er vi åndeleg sett døde. La oss be:

Eg takkar deg alltid, min Gud for den nåde som du har gjeve oss i Kristus Jesus. I Han har vi vorte rike på alt, på all lære og all kunnskap. Grunnfest vitnemålet om Kristus mellom oss, så vi ikkje manglar noko nådegåve medan vi ventar på at vår Herre Jesus Kristus skal openberra seg. La Han grunnfesta oss til enden kjem, så vi — fullkomne i kjærleik — kan stå ulastelege på vår Herre Jesu Kristi dag. Takk for at du er trufast, som har kalla oss til fellesskap med Son din, Jesus Kristus, vår Herre, som med deg og Den Heilage Ande lever og råder, éin sann Gud, frå æve og til æve! Amen.^[2]

Noter:

[2] Fritt etter dagens episteltekst; 1Kor 1,4-9

Også publisert på Tro og fornuft.no

Er det ikkje plass til Aristoteles i teologien? I fylgje Ivar Asheim meiner Luther at det er det ikkje. Det meiner eg er feil.

For ei tid tilbake kom eg over noko av den kritikken Luther hadde av den teologiske bruken av Aristoteles i mellomalderens skolastiske system. Eit døme som ofte vert teke fram i så høve, er Aristoteles sine tankar omkring etikk og rettferdiggjering. Han skriv, i Den Nikomakiske etikk, at “eit menneske vert rettferdig ved rettferdige gjerningar.” (Bok 3,4; 1105b9)^[1] Dette meinte Luther stod i motsetnad til kristen etikk, og difor var han særs kritisk til den posisjonen Aristoteles fekk i den kristne mellomalderfilosofien. Ivar Asheim skriv:

Mot denne tilknytningen til Aristoteles retter Martin Luther en nådeløs kritikk. Ingen modifikasjoner (de var mer eller mindre dyptgående blant de førende mellomalderske teologene) kan ifølge Luther redde den fundamentale skjevheten i selve ansatsen; ansatsen må oppgis. For det forholder seg nettopp ikke slik at vi blir rettferdige ved å handle rettferdig, heller ikke ved handlinger med nådens hjelp. Forholdet er nøyaktig motsatt: Forutsetningen for å gjøre rettferdige gjerninger er at vi først er blitt gjort rettferdige selv. Bare et godt tre kan bære gode frukter (Matt 7:17).^[2]

Men eg trur Luther misforstår skolastikarane. Olav Müller skriv:

Den eldre Luther skriver at han den gang [som teologistudent] var Occamist. Thomas Aquinas har han bare kjent overfladisk. Det var Duns Scotus’ voluntarisme og Occams nominalisme han ble kjent med. Når han senere som reformator skjeller ut skolastikken, er det denne filosofiske og teologiske skoleretning han uavbrutt har for øye.^[3]

Og her ligg problemet. Luther kritiserer noko han ikkje har spesiell kjennskap til. Av den grunn trur eg Luther sin kritikk bommar på to klare område. For det fyrste, så er det ikkje noko i vegen med Aristoteles sin dygdsetikk^[4] på eit reint naturleg, mellommenneskeleg plan. Denne etikken hentar impulsar frå Sokrates og Platon, men er samstundes kritisk til dei. (Han er mykje meir praktisk enn båe to.) På dette planet har vi fire ‘kardinaldygder’; fire dygder som på kvar sin måte er med å forma mennesket på best mogeleg måte. Desse er:

1. Visdom/klokskap, som formar intellektet/fornufta
2. Mannsmotet, som formar viljen/handlingssenteret (hjå Platon: ‘kjenslene’)
3. Måtehaldet, som formar instinkt, drifter og lidskapane (hjå Platon: ‘attråa’)
4. Rettferda, som skapar harmoni mellom desse. På eit reint (mellom-)menneskeleg plan.

Asheim skriv at Luther eigentleg ikkje er imot Aristoteles sin etikk i seg sjølv, men den skolastiske bruken av den:

I sin rette sammanheng, for eksempel innen samfunnsfilosofi, mente han det saktens kunne være verdifulle ting å finne hos Aristoteles også, men når man trakk ham over i teologien, måtte alt bli galt. Luther vil ha Aristoteles ut av teologien fordi de aristoteliske tankemønstrene etter hans mening ikke var egnet til klargjøring av det som var blitt etikkens sentrale problem etter den fordypning av identitetsproblematikken som hadde foregått fra nytestamentlig tid av. Det selvransakende spørsmål “hvem er jeg egenlig? er jeg rettferdig?” må besvares ut fra en annen antropologi og virkelighetsforståelse enn den aristoteliske.^[5]

Her ligg den andre feilen. Det er korrekt at Aristoteles sin etikk er antroposentrisk, at den set mennesket i hovudsetet, men det er ikkje sant at den aristotelisk-inspirerte thomistiske filosofien gjer det same. Den er klart teosentrisk, den set Gud i hovudsetet.

Luther prøver å skape ein ‘ny dygdsetikk,’ basert på NT. Men han er ikkje den fyrste. Aquinas meinte ikkje at det menneskeleg arbeid var nok i seg sjølv, og at mennesket kunne ‘realisere seg sjølv’ utelukkande ved dei menneskelege (kardinal-)dygdene. Nei, for å verta realisert — ein bør her styre unna omgrepet ‘realisere seg sjølv’ — måtte mennesket, ved Guds nåde, få del i dei guddomlege dygdene; tru, håp og kjærleik. (jmf. 1Kor 13:13) Spørsmålet er sjølvsagt: Er dette dygder? Ja, det vil eg seie at dei er. For dygd handlar om kva karakter ein har, korleis ein er.

Asheim skriv at Luther meinte at dei nytestamentlege dygdene ikkje har “som funksjon å bidra til gradvis oppbygging av en moralsk personlighet, men går ut på å leve ut det liv som Ånden gir (Gal 5:22-25).”^[6] Dette meiner eg er ein falsk dikotomi; ein distinksjon som ikkje er der. For livet i Anden handlar nettopp om at vi vert transformerte i Han (2Kor 3,18) og at vi skal leva ut det livet som er gjeve oss. Luther siterte sjølv Matt 7:17, eit vers som nettopp indikerer det viktige tilhøvet mellom karakter og handling.

Dersom vi teosentrerer dygdsetikken, så er det fint plass til Aristoteles i teologien. For dermed er det ikkje snakk om vårt eige strev, men Guds verk i oss. Her kan det vere eit problem at mange på luthersk og protestantisk side ser på Gud som ‘åleinevirkande.’ Eg vil heller sjå på han som ‘allvirkande.’ Altså; at Gud er den som gjer ‘jobben,’ men at Han gjer den gjennom oss. “[Arbeid] på dykkar frelse, skjelvande av ærefrykt,” skriv Paulus (Fil 2,12). Dette kan virka særs rart, sett i høve til det andre han skriv. Men det er fordi ein gløymer neste vers, v. 13: “For det er Gud som er verksam i dykk, så de både vil og gjer det som er etter Guds gode vilje.” (Mi utheving)

Forstått slik vert det ikkje vanskeleg å ‘kristne’ Aristoteles sin etikk. Han seier som sagt at “eit menneske vert rettferdig ved rettferdige gjerningar.” Forskjellen er at desse gjerningane vert gjort av Gud i oss. Dette er ikkje antroposentrisk. Dette er i alle høgste grad teosentrisk.

Noter:

[6] Ibid., s. 110

Skal Obama ha fredspisen no? Kva grauthovud bestemte det? Har denne mannen i det heile teke gjort noko spesielt etter at han kom til makta? Eg trur eg er einig med britane; gje den til Miss World neste gong. (Sjå her også.) Peace and love…..

“Liturgiforslaget har det sterke og navlebeskuende mennesket for øye, ikke mennesket som sådan — og i alle fall ikke de mer og mindre skrøpelige, men av Gud elskede, menighetene i Den norske kirke. Når det gjelder menneskesynet har liturgiforslaget, i all sin varme og velmenthet, dypest sett noe nådeløst over seg.” — dr.theol. Ådne Njå^[1]

Ådne Hjå, som er sokneprest i Brønnøysund, skreiv dette i mandagens utgåve av Vårt Land. Og eg trur han har rett. Liturgireforma, poengterer han, tek ikkje utgangspunkt i “det mottakende menneske, somk først i passiv mottakelse av livet eventuelt finner sin tjenende aktivitet.” Nei, her skal ein — som ein kva som helst annan ‘coach’ eller sjølvhjelpsguru — ta utgangspunkt i det ein kallar for ‘kjerneverdiar’; ‘fleksibilitet,’ ’stadeigengjering’ og ‘involvering.’^[2]

Når eg les desse orda tenker eg på eit ord; navleskoding. For det virkar som at det er den vesle lokale forsamlinga, inkrøkt i seg sjølv, som skal vere norma. Det virkar som ein trur at “ei heilag, ålmenn kyrkje” betyr: “ei heilag, ålmennreligiøs gjer-det-sjølv kyrkje.” Kanskje det er på tide å innføre ‘katolsk’ i vedkjenninga igjen. Ein valte å bruke catholicam og catholicus i dei latinske omsetjingane, sjølv om dette er låneord frå gresk. “Det latinske uttrykk alminnelig (universalis),” skriv Msgr. Roald Flemestad, “kunne altså ikke sakssvarende gjengi meningen med ordet katolsk. Kirken er ikke alminnelig i betydning alment forekommende blant alle mennesker, men katolsk fordi hun til alle tider og steder er forpliktet til å forkynne det samme evangelium.”

Vi må hugse på at overfor Gud er ikkje mennesket seg sjølv nok. Det er ikkje sin eigen lukkes smed. Overfor Gud er vi som små born. Vi tek imot. Og det vi tek imot kan vi gje vidare. “[Det] sted vi snakker om”, skriv Ådne Hjå, “er ikke mitt partikulære sted isolert — som om evangeliet slår loddrett ned i min egen brødboks, men Gud universelle sted — hvor mitt liv flettes sammen med skapningen og den altommfattande kirken for øvrig.” I gudstenesta står vi for Gud som kyrkjelyd, som forsamling. Ikkje som sterke, navleskodande einskildsindivid. Difor vil eg her seie at ein bør gå bort frå forslaget om å ha eit sentralt altar der presten heile tida står vend mot kyrkjelyden. Vi bør halde fram med dagens praksis, der presten vekslar mellom å stå vend mot kyrkjelyden og vend mot altaret. Som ungdomstinget i Bjørgvin bispedøme sa det i vår:

Det er heilt naturleg at presten vender seg bort frå kyrkjelyden når han vender seg til Gud i bøn. Dette vil på den eine sida understreke at kyrkjelyden ikkje er sentrert rundt seg sjølv, men del av den verdsvide kyrkja. Og på den andre sida understreker dette at bøna er kyrkjelydens felles bøn til Gud, der presten står som representant for Guds folk.^[3] Under eukaristibøna bør presten også veksle mellom desse to retningane, då delar av den er retta mot Gud (Fader) og andre delar er retta mot kyrkjelyden, mellom anna Kristi ord til læresveinane. (“Dette er min lekam…” “Dette er mitt blod…”)^[4]

Gudstenesta må ikkje verta omskapt til ein slags plass der vi kjem for å hevde oss sjølv. Nei, den skal vere ein plass der vi får ta imot. Ein plass der det ikkje er vårt ego — men Gud — som står i fokus. Der skal vi gå for å få påfyll før vi går ut med det glade bodskapen. Før vi går ut og tener Herren med glede.

Noter:

[4] Sak 04/09 Gudstenestereforma. Vedlegg 2. Protokoll for Ungdomsting 2009. Dyrkolbotn 13.03.-15.03.2009. Bjørgvin bispedøme 2009, s. 8.

Kva er lovsong? Slår ein opp i ordboka kan ein lesa at ein lovsong er ein “song til å lovprise med.” Og dersom ein tek turen inn i Wikipedia kan ein finne ut at lovsongen “oppstår som en naturlig følge av respekt og kjærlighet til Jesus og Gud. Den synges som en bønn i takknemlighet for alt som Gud har gjort for menneskene. Gud har behag i at mennesker gir sitt hjerte til Jesus og takker ham. I lovsangen kommer Gud nær menneskene.” Og vidare lærer vi at lovsong ikkje er “noe som karismatiske menigheter har funnet opp, men har eksistert siden Kong Davids tid.” Det var då godt å få vita det , då.

Men dette seier oss eigentleg ikkje så mykje, gjer det vel? Vel, det eg har tenkt å ta for meg her, er kva funksjon lovsongen har — og etter mitt skjøn bør ha — i kristne forsamlingar.

Når ein spør kva lovsong er, bør ein fyrst ha klart for seg kva tilbedinga og gudstenesta er for noko. Når ein feirar gudsteneste bør fokuset ta utgangspunkt i Kyrkja si kjelde og toppunkt: Kristus; sant, reelt, substansielt nærverande i eukaristien. Ein bør alltid syngje til den som er reelt nærverande der. Vidare er det viktig, slik eg ser det i alle fall, at lovsongen i kyrkjelyden vert kyrkjelyden sin lovsong — og ikkje det einskilde medlem si ‘åleinetid’ med Gud. Og der trur eg vi finn den største forskjellen mellom moderne lovsong og klassisk lovsong. For å ta nokre klassiske dømer på moderne lovsong, som alle er å finna i det nye forslaget til salmebok:

1. “Alt for Jesu fot jeg legger”
2. “Amazing grace”
3. “Lord, I lift your name on high”

Desse tre er alle fine songar, men eg trur ikkje dei passar inn som gudstenesta sin lovssong. Og kvifor det? Jo, fordi dei nærast utelukkande handlar om vårt individuelle liv. (Dette gjeld kanskje spesielt nr. 2.) Men i gudstenesta skal vi lovsyngja som folk.

Her fylgjer tre dømer på klassisk lovsong, som også alle er å finna i det nye forslaget til salmebok:

1. “Folkefrelsar, til oss kom” (Nos 1)
2. “Lat kvar jordisk skapning teia” (Nos 634. Denne er faktisk frå St. Jakobsliturgien frå 300-talet)
3. “Vårt altarbord er duka” (Nos 659)

Det som kjenneteiknar desse tre — og mange andre i Norsk salmebok og i salmetradisjonen elles — er eit fokus på at i gudstenesta lovsyng vi Herren som eit folk, ikkje berre som einskildsindivid. Med det let eg Trond Kverno få avslutte med nokre tankar omkring det nye forslaget til salmebok:

Ein del av tekstane i forslaget understrekar problemet Den norske kyrkja har i dag, at ein erstattar «oss saman framfor Guds og Lammets trone» med «eg-du-relasjonen»