Bedehuskirken om nattverden

Ein kamerat sendte meg denne pdf-filen som omhandla Herrens måltid, nattverden, frå Bedehuskirken. Bedehuskirken er ein forsamling i Bryne, som er medlem av Indremisjonsforbundet, ImF, som ikkje må verta blanda saman med desse eller desse. Eg fekk spørsmål om eg kunne kommentere litt på dette dokumentet, og det skal eg gjere.

Eg synst det i hovudsak var god lesing, men nokre punkt er eg usamd i.

Minnemåltid

Bedehuskirken skriv (s.2, i seksjonen “Hva er/betyr Herrens måltid i dag?”): “Minnemåltid – minnes hvem Jesus er, og hva han har gjort for oss. 1.Kor. 11,24.”

Dette verset samt Luk 22:19 og 1Kor 11:25, vert ofte halde fram som grunngjeving for at nattverden er eit ‘minnemåltid’ der vi skal ‘minnast Kristus.’ Men kva betyr eigentleg dette? Spørsmålet er altså kva Kristus meiner med “gjer dette til minne om meg.” Eg tok opp dette i eit innlegg eg publiserte på fredag, dels basert på masteravhandlinga mi. Eg vil tilrå å lese dette innlegget for ei litt meir utførleg gjennomgang. Oppsummert kan vi seie at det Kristus gjorde var, i nedkorta versjon, å (1) ta brød og vin; (2) takka og velsigna Gud for desse gåvene; (3) bryta brødet; og (4) dele ut gåvene. Dersom vi eksegerer bibelteksten er det helt klart at det var dette apostlane fekk beskjed om å gjere. Dei fekk beskjed om å gjere dette, dvs. ‘gjere brødet og vinen,’ som igjen betyr å gjere dei fire tinga som er presentert oppfor.^[1] Poenget er altså at det vi skal gjere ‘til minne om’ Kristus ikkje er å ete eller drikke, men å (1) ta brød og vin; (2) ofre brødet og vinen til Gud idet vi takkar for dei og velsignar han for dei gåvene han har gjeve, ei bøn som vi trur Gud vil svare på ved å la elementa verta vigsla, jf. 1Tim 4:4-5; (3) bryte brødet; og (4) dele dei vigsla gåvene ut til kyrkjelyden. Måltidet kjem som ein konsekvens av, eit tilsvar til, dette. (Dette har også implikasjona for det som kjem nedfor, om utforminga av liturgien.)

Forrettinga av nattverden

Bedehuskirken skriv (s.3, i seksjonen “Hvem kan forette Herrens måltid?”): “Alle kristne, uavhengig av alder, kjønn og posisjon.”

Dette er ein posisjon som er særs vanleg blant meir lågkyrkjelege kristne, men som ikkje har ei lang historie. Ifylgje Joseph A. Jungmann,^[2] var det ikkje måltidsaspektet, men eukaristi-aspektet (velsigninga av og takken til Gud) som er nattverdens kjerne. Ifylgje Ratzinger (meir kjent som pave Benedikt XVI) påpeika Jungmann at

even in the most ancient forms the eucharistia—the prayer of anamnesis in the shape of a thanksgiving—is more prominent than the meal aspect. According to Jungmann, the basic structure, at least from the end of the first century, is not the meal but the eucharistia; even in Ignatius of Antioch this is the term given to the whole action.

Ratzinger poengterer også at Jungmann har vist at “linguistically speaking, Luther’s use of the word “Supper” [Abendmahl] was a complete innovation.”^[3] Ratzinger viser til forskinga til H. Schürmann,^[4] og påpeiker at innsetjinga sin kontekst var eit måltid, men ikkje berre dette, og at den evkjaristiske handlinga (det vi gjer til minne om Kristus) “had a relatively autonomous existence and significance in contrast to the meal event.”^[5]

Posisjonen til Bedehuskirken baserer seg truleg på ein tanke om at Kristus snakka til kyrkja som heilskap når han sa ‘gjer dette til minne om meg’ og at leiarskapet i kyrkja ikkje hadde noko spesiell rolle i så høve. Men les vi bibelteksten er det jo klart at Kristus snakka til apostlane. Då må vi spørje: Snakka han til dei som apostlar eller som kristne? Dette kan vi ikkje lese direkte av teksten, og vi har då ikkje noko grunnlag, ut frå den einskildsteksten, for å hevde anten at alle kristne, eller berre dei autoriserte, kan forrette nattverden. Det vi då må gjere, er (1) å lese dette spørsmålet ut frå ein større eksegetisk og bibelteologisk samanheng, og (2) sjå på korleis ein svara på dette spørsmålet i ur- og oldkyrkja. Det vesle vi ser om forrettinga av nattverden i Skrifta peiker på ei meir ‘høgkyrkjeleg’ forståing. For det fyrste ser vi at påskemåltidet, som Bedehuskirken viser til som nattverdens bakgrunn (s.2), alltid vart forretta av husets herre, av husfaren. For det andre ser vi at Paulus skriv til kyrkjelyden i Filippi om “når eg gjer altarteneste og ber dykkar tru fram som offer” (Fil 2:17). Desse kan ikkje brukast til å slå fast noko direkte, men om vi ser heilt tidleg i oldkyrkja, ser vi at synet heilt klart er meir ‘høgkyrkjeleg.’ I eit brev til kyrkjelyden i Smyrna, i Vesle-Asia, skrive ein gong mellom 107-110, skreiv Ignatius av Antiokia:

Ingen må utan samtykket åt biskopen ta seg noko føre i dei tinga som vedkjem kyrkjelyden. Den nattverden som vert leia av biskopen eller av den han sjølv har gjeve fullmakt til, skal ein halda for gyldig. Der som biskopen viser seg, må kyrkjelyden vera, liksom den katolske kyrkja er der som Kristus Jesus er. Det er ikkje tillate å verken døypa eller å ha kjærleiksmåltid utan biskopen.^[6]

Her ser vi at for Ignatius har biskopen ein klar autoritet. George Edmundson skriv at for Ignatius er bispeembetet “of the very esse and not merely of the bene esse of the Church.” For Ignatius er ei kyrkje utan tredelinga biskop, presbyter og diakon “no Church deserving of the name.”^[7] Kyrkja si esse er hennar vere, eller eksistens; det ho er i seg sjølv. Kyrkja si bene esse er hennar velvere; det som er til beste for henne, men som ho kan overleve utan. Embetet er altså ein del av kyrkja sin essens, del av hennar eksistensgrunnlag, og ikkje berre ei god ordning. Dette er altså skrive så tidleg (i år 107-110) at vi ikkje kan ignorere det.

Den mest trulege tolkinga av innsetjinga av nattverden meiner eg difor er at apostlane mottok befalinga frå Kristus som apostlar, og ikkje generelt som kristne, og at dei førde dette vidare gjennom å autorisere personar, slik som t.d. Timoteus, Polykarp, etc.

Utforminga av liturgien

På s. 4-5 finn vi utforminga av liturgien. Eg skal ikkje bruke mykje tid på dette, men det er éin ting som skin gjennom her: Alt fokus er på måltidet, der dei faste ledda (innsetjingsorda, sjølvransakinga, utdelingsorda og avsluttingsorda) nærast berre vert ei bordbøn, eit påfylgjande ‘ver så god og et,’ og så ei takk-for-maten-bøn. Som poengtert oppfor er dette eit snevert perspektiv som ikkje tek omsyn til verken konteksten for innsetjinga av nattverden, og heller ikkje tenker over det faktum at måltidet som nattverdens kjerne er ein tanke som ikkje har sitt opphav verken i Skrifta eller i den tidlege kyrkja. Her var måltidet alltid sett på som ein konsekvens av, eit tilsvar til, nattverdens kjerne: det vi gjer til minne om Kristus, nemleg å (1) ta brød og vin; (2) ofre brødet og vinen til Gud idet vi takkar for dei og velsignar han for dei gåvene han har gjeve, ei bøn som vi trur Gud vil svare på ved å la elementa verta vigsla, jf. 1Tim 4:4-5; (3) bryte brødet; og (4) dele dei vigsla gåvene ut til kyrkjelyden.

Noter:

[1] For nokre tankar omkring dette vil eg tilrå å lese den danske lutherske teologen Regin Prenters artikkel “Det eukaristiske offer” som er å finne i boka Nattverden i menighetens liv (Trondheim: Andaktsbokselskapet 1977), s.76-83.

[2] The Mass of the Roman Rite, 2 bind (New York 1951, 1955); “‘Abendmahl’ als Name der Eucharistie” (Zeitschrift für Katholische Theologie 93, 1971), s.91-94, jf. Joseph Ratzinger, The Feast Of Faith: Approaches to a Theology of the Liturgy (Translated by Graham Harrison. San Francisco, CA: Ignatius Press 1986), s.33-36.

[3] Ibid., s.37. Sjå n.8.

[4]“Die Gestalt der urchristlichen Eucharistiefeier” (i Ursprung und Gestalt. Erörterungen und Besinnungen zum Neuen Testament, Düsseldorf 1970), s.77-99.

[5] Schürmann, op.cit., 83-84. Sitert in The Feast Of Faith, op.cit, s.40.

[6] Ernst Baasland & Reidar Hvalvik (red.), De apostoliske fedre (I norsk oversettelse med innledninger og noter. Oslo: Luther 1997), s. 67 (omsett til nynorsk av underteikna).

[7] George Edmundson, The Church in Rome in the First Century. Grand Rapids, MI: Christian Classics Ethereal Library 2000, s.151 [pdf-fil, henta 22.04.2013].

Katolsk og luthersk syn på evkjaristien

I Dagen 16. april hadde Egil Sjåstad, fyrstelektor ved Fjellhaug Internasjonale Høgskule, eit firesiders innlegg (s.20-23) om forskjellane mellom katolsk og luthersk syn på ei rekke saker: (1) Forholdet til Skrifta; (2) rettferdiggjeringslæra; (3) evkjaristien, nattverden; (4) embetsforståinga; og (5) jomfru Maria, helgnar, skjærseld med meir. Eg finn det interessant, kanskje symptomatisk, at dei tre siste punkta vart raska saman under éi og same overskrift. Men eg vil her fokusere på punkt 3 og 4, som heng tett saman, og som i stor grad var tema for masteravhandlinga mi. Eg er samd i at det finst nokre sentrale forskjellar mellom katolsk tenking på dette området og det eg vel å kalle den tradisjonelle lutherske posisjonen, dvs. den posisjonen som vart halde fram m.a. av Luther, Melanchthon, Chemnitz, dei tidlege lutherske kyrkjelydane, etc. Sjåstad skriv at evkjaristien «er etter katolsk syn både et sacrificium (et offer til Gud) og sakrament (Guds gave til oss),» medan ein frå Luthersk side, ifylgje Sjåstad, ser på evkjaristien «utelukkende [som] en gave fra Gud, ikke noe vi gir til ham.» (s.22) Vidare poengterer han at Luther seier at «innstiftelses-ordene er sakramentets tolk,» og at sacrificium-aspektet difor vert utelukka fordi Kristus seier at hans lekam og blod er gjeve «for dykk.» Men her meiner eg at Luther sin eksegese er kritikk-verdig. Det er her ein viktig forskjell mellom tradisjonell luthersk og katolsk teologi. I klassisk luthersk teologi har ein sagt at innsetjingsorda er testamentum, ‘lovnadsord’ gjeve til kyrkja.^[1] Fokuset er då primært på evkjaristien som ei gåve til kyrkja. Eit godt døme på slik tenking finn vi i ein av nattverdsliturgiane til Lutheran Church—Missouri Synod (LCMS). Rett før innsetjingsorda seier presten/pastoren: «In the name of our Lord and saviour Jesus Christ, at His command, and with His own words, we receive His testament.»^[2] I katolsk tenking, derimot, er innsetjingsorda definert som ein integrert del av evkjaristibøna som i heilskap er retta mot Gud.^[3] Her hevdar ein at Kristus vert ofra til Gud ved evkjaristifeiringa, slik vi ser i innsetjingsorda (som der er retta eksplisitt mot Gud). Her frå evkjaristibøn 1, omsett til nynorsk:

Dagen før han leid, tok han brødet i sine heilage og ærverdige hender, lyfta augo sine mot himmelen til deg, Gud, sin allmektige Far takka og velsigna, braut brødet, gav det til læresveinane sine…

I masteravhandlinga mi (s. 90-95.105-111) gjorde eg ein lingvistisk analyse av innsetjingsorda og kom fram til den konklusjonen at desse orda i sin originale kontekst må forståst med Gud som primærobjekt (han er objektet for takken og velsigninga, og Kristi lekam og blod, under skapnaden (ty. der Gestalt) åt brød og vin, for å bruke formuleringa frå den tyske teksten til Confessio Augustana (CA), art 10,^[4] er primært gjeve for oss, ikkje primært til oss). Dette betyr ikkje at dei ikkje også vert gjeve til oss, idet vi et og drikk. Men dette kjem då som ein konsekvens, eit tilsvar, til handlinga. Eg kan ikkje ta opp alt eg skreiv der, men her fylgjer nokre tankar med utangspunkt i dette, og med utgangspunkt i Luthers eksegese av innsetjingsorda.

Vi les frå 1Kor 11:23b-25:

Den natta Herren Jesus vart sviken tok han eit brød, og då han hadde takka, braut han det, og sa: «Dette er min lekam som er for dykk; gjer dette til minne om meg.» Like eins tok han kalken etter måltidet, medan han sa: «Denne kalken er den nye pakta i mitt blod; gjer dette, så ofte de drikk av han, til minne om meg.»

Spørsmålet er: Kva betyr det at Kristi lekam (og blod) «er for dykk» eller «er gjeve for dykk»? Eg meiner dette må lesast i lys av krossofferet. På krossen gav Kristus seg for oss, men til Gud. Her meiner eg Luther (og Sjåstad) ikkje har tenkt godt nok over preposisjonsbruken. Dersom Kristus ved innsetjinga av nattverden sa at hans lekam og blod, under skapnaden åt brød og vin, var gjeve ‘for dykk,’ impliserer dette at dei ikkje er gjeve ‘til dykk,’ at mottakaren av Kristi handlingar under det siste måltidet ikkje var apostlane, men Gud, og at apostlane vart sett inn for å gjere det Kristus gjorde. Det er interessant at på dei tre plassane vi finn omgrepet ‘gjer dette til minne om meg’ (Luk 22:19; 1Kor 11:24.25), finn vi ingen imperativ om å ete eller drikke.

I den greske teksten som ligg til bakgrunn for m.a. King James-utgåva og vår heimlege Bibelen Guds Ord, den såkalla ‘overleverte teksten’ (Textus Receptus), finn vi, i 1Kor 11:24, verbparet «ta, et» (Λάβετε, φάγετε), men dette finn vi verken i Luk 22 eller i dei eldste kopiane av 1Kor. Bruce M. Metzger poengterer at det er særs lite truleg at Λάβετε, φάγετε var med i den originale utgåva av 1Kor 11:24.^[5] Men dersom denne imperativen ikkje viser til eit måltid, kva viser den til? Vi finn ikkje noko imperativ om å ete eller drikke verken hjå Paulus eller Lukas, og når Kristus seier «gjer dette til minne om meg,» er det klart at dette ikkje viser til etinga eller drikkinga, men til det Kristus sjølv gjorde. Her kan den engelske teologen og liturgikaren Dom Gregory Dix vere til hjelp. Han identifiserer eit sjufaldig mønster:^[6] Kristus (1) tok eit brød, (2) takka, (3) braut brødet, (4) sa «dette er min lekam som er for dykk; gjer dette til minne om meg,» (5) tok kalken, (6) takka, og (7) sa «denne kalken er den nye pakta i mitt blod; gjer dette, så ofte de drikk av han, til minne om meg.» Han viser vidare til ei seinare, ‘nedkorta’ (liturgisk) utgåve:^[7] (1) ta brød og vin (offertoriet); (2) takka (evkjaristibøna); (3) bryt brødet (brødsbrytinga); og (4) del ut elementa (kommunionen, altargangen). Der nokre kommentatorar fokuserar på minnet (som omgrep),^[8] fokuserer Regin Prenter på på imperativen «gjer dette.»^[9] Han poengterer at Kristus seier «dette er min lekam/mitt blod» og «gjer dette,» og seier at vi skal ‘gjere brødet’ og ‘gjere kalken,’ dvs. at vi skal gjere det Kristus gjorde.^[10] Vi skal altså (1) ta brød og vin, (2) ofre brødet og vinen til Gud idet vi takkar for dei og velsignar han for dei gåvene han har gjeve; (3) bryte brødet; og (4) dele dei vigsla gåvene ut til kyrkjelyden.

Det er klart at primærobjektet for Kristi handlingar (som apostlane skulle ‘etterlikne’) var Gud. Han er objektet for takken og velsigninga, og Kristi lekam og blod, under skapnaden åt brød og vin, er primært gjeve for oss, ikkje primært til oss. Som sagt oppfor betyr ikke dette også at vi er objekt, idet vi et og drikk, men dette kjem som ein konsekvens, eit tilsvar, til handlinga.

For å skjøna dette, må vi definere kva vi meiner med ‘offer.’ I masteravhandlinga mi (s. 78-82) gjev eg ein firedelt definisjon av offer i bibelsk samanheng, ein firedeling som både kan appliserast på offer generelt, på Kristi offer, og på nattverden, i alle fall etter katolsk tenking. Desse er:

1. Førebuinga/framberinga, at noko vert bore fram som offer.
2. Konsekrasjonen/vigslinga, at offeret vert dedikert til Gud, ofte ved at ein slakta det.
3. Presentasjonen, at offeret vert lyfta fram, presentert for Gud. Dette kan skje i og med konsekrasjonen, men det kan også ‘skiljast’ frå dette, slik vi ser på Yom Kippur, 3Mos 16, når øvstepresten fyrst dedikerer eller konsekrerer offeret før han presenterer dette (ved blodet) i det høgheilage (v.15). Dette vert reflektert i Kristus, ved at han, etter konsekrasjonen (krossofferet), presenterer seg sjølv i det høgheilage, noko som framleis held fram (Hebr 7:24-25; 8:1-3; 9:11-12.24).
4. Deltakinga, som ikkje er del av offeret, men av mottaket av offeret. Gud tek del i offeret ved Kristi sjølv-presentasjon, vi tek del i det ved kommunionen.

Det viktige å påpeike er at nr. 1 og 2 ikkje kan gjerast på nytt, både av praktiske og teologiske grunnar. Har du gjeve ei gåve, er ho ikkje lenger di. Og dersom denne er fullkomen, treng ho ikkje konsekrerast på nytt, og det trengs heller ikkje fleire konsekrasjonar. Dette ser vi i krossens ἐφάπαξ (‘éin gong for alle,’ Hebr 7:27). Men ordet som her er brukt om offeret er ἀναφέρω, å ‘lyfte opp, oppofre, konsekrere,’ som i det greske GT (Septuaginta) målber det å ofre noko opp på altaret (dvs. punkt 2). I Hebr 8:3, derimot, ser vi at den evige framberinga vert målbere av προσφέρω, ‘å bere fram, presentere,’ som i det greske GT (Septuaginta) anten målber den innleiande ofringa (punkt 1) eller presentasjonen av det vigsla/konsekrerte offeret (punkt 3). Eitt og same offer — som både er sonoffer og takkoffer — vert presentert, og vi kan ta del i dette ved å prise Gud ved Kristus.

For å skjøna katolsk lære omkring messeofferet må vi hugsa på at dei meiner at (1) Kristus er fullt og heilt (substantielt) nærverande i nattverdssakramentet med heile sin person; (2) Kristus ber seg fram i den himmelske heilagdomen (jf. Hebr 8:1-3); (3) kyrkja tek del i Kristus ved at ho ofrar seg ved han, til Faderen; (4) presten, som opererer in persona Christi, i Kristi stad, ber fram nattverdsbøna; (5) nattverdsfeiringa er ei deltaking i ‘den himmelske liturgien’ (jf. punkt 1-2); og (6) nattverdsbøna, inkludert innsetjingsorda, er primært retta mot Gud Fader. Eg meiner messeofferet fylgjer logisk av desse punkta, og eg meiner alle desse punkta kan forsvarast. Men det er viktig å påpeike at dette ikkje inneberer ei ‘re-ofring’ eller ein ‘re-krossfesting’ av Kristus. Det er ein karikatur.

Det er snakk om at vi, som kyrkje, gjer det Kristus gjorde: Vi ofrar brød og vin til Gud i takk og velsigning (med Gud som objekt for velsigninga), og i feiringa tek vi del i Kristi sjølv-offer i himmelen (jf. Hebr 8:1-3). Eg vonar dette kan skape litt meir forståing av katolsk tenking på dette området.

Noter:

[1] Frank C. Senn, «Martin Luther’s Revision of the Eucharistic Canon in the Formula Missae of 1523» (Concordia Theological Monthly 44), s.103-105 (101-118); Carl Fr. Wisløff, ««Des Sacraments ym Wortt warnemen». Svar til biskop Bjarne Skard» (Tidsskrift for teologi og kirke 26, 1955), s.164-165 (160-173), jf. masteravhandlinga mi (s. 104-105).

[2] Lutheran Service Book (Prepared by The Commission on Worship of LCMS. St Louis, MO: Concordia Publishing House 2005), s.217.

[3] Joseph Ratzinger, The Spirit of the Liturgy (San Francisco, CA: Ignatius Press 2000), s.171-177, jf. Kringlebotten 2013:105. For ei god gjennomgang av den primære (vestlege) katolske evkjaristibøna, sjå Milton Walsh, In Memory of Me: A Meditation on the Roman Canon (San Francisco, CA: Ignatius Press 2011).

[4] Sjå den tyske teksten til CA, jf. Arve Brunvoll, Vedkjenningsskriftene åt Den norske kyrkja (Ny omsetjing med innleiingar og notar. Oslo: Lunde 1979), s. 50.

[5] Metzger, A textual commentary on the Greek New Testament. Corrected ed. London: United Bible Societies 1975, s.562.

[6] Dom Gregory Dix, The Shape of the Liturgy (Second ed. London: A&C Black 1945, reprint 1975), s.48.

[7] Ibid., s.48-50.

[8] Til dømes i Anthony C. Thiselton, The First Epistle to the Corinthians (Carlisle: Paternoster Press 2000), s.878-882.

[9] Regin Prenter, «Det eukaristiske offer,» i Nattverden i menighetens liv (Trondheim: Andaktsbokselskapet 1977), s.76-83.

[10] Ibid., s.76-78.

My Master’s Thesis is available online

My Master’s Thesis is now available online.

«Do this in remembrance of me…» The sacrificial aspect of the Eucharist in the systematic theology of Wolfhart Pannenberg and Joseph Ratzinger.

My hope is that my thesis can be of ‘ecumenical help.’ I defended it on the February 20, 2013, eight days before pope Benedict XVI (Joseph Ratzinger) resigned the Petrine ministry, and I hope the best for his further life.

Corrigenda et addenda

Some errors have been discovered in this thesis. I will not provide changes for every typographical error, but some changes are warrented.

Errors in the main text:

• On page 13/23, n.33 and n.132, I reference Schwöbel 2005:140-143. This doesn’t refer to anything in the bibliography, but refer to Christoph Schwöbel’s biography/monography on Pannenberg, cf. n.31 (p.13). It should say Schwöbel, op.cit., 2005, pp.140-143 (cf. n.31, p.13).
• On page 31/75 (cf. n.201 and n.506), I quote Pannenberg (SysT III:318-319). Part of the quotation goes: «Because the goal of his mission, the presence of his rule, to significatory form in what he did at the supper…» It should go: «Because the goal of his mission, the presence of his rule, took significatory form in what he did at the supper…»
• On page 43, n.283, I reference the Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge, but forgot to add the year of publication. The year of publication is 1954.

Errors in the bibliography:

Two items are missing from the bibliography, both from section 6.2.3 (‘other sources’), the first from the selection of abbreviated works, the second from the selection of non-abbreviated works.

LW: Luther’s Works. 55 vols., ed., J. Pelikan and H.T. Lehmann. St. Louis, MO: Concordia/Philadelphia, PA: Fortress Press 1955-1986

Prenter, Regin. (1977). «Det eukaristiske offer.» In: Nattverden i menighetens liv. (Trondheim: Andaktsbokselskapet), pp.75-86

The attachment:

The attachment mistakenely wasn’t included in the printed verson. It has been included in this electronic version, but had to be added at the back of the printed versions. It can be found at the back of the thesis.

Offerprestar i den nye pakta?

I Rom 15:16 skriv Paulus om den nåde han har fått (v.15) «til å vere Jesu Kristi tenar for folkeslaga, medan eg gjer presteteneste med Guds evangelium, slik at offeret av folkeslaga kan verte hugnadleg, helga i Den Heilage Ande.»^[1] I ein kommentar til dette skriv den reformerte nytestamentlaren Douglas J. Moo at «[t]he priestly allusions in this verse are striking,» men held fram med påstanden at «Paul of course, is not claiming to be a priest. He is simply using the language of the priesthood to make his point. He portrays himself as the one offering up the Gentiles as a sacrifice to God, and he suggests that he is fulfilling scriptural prophecies in his ministry.»^[2] Men spørsmålet vert då: Korleis veit Moo at Paulus ikkje hevdar å vere prest, at han «is simply using the language of the priesthood to make his point»? Moo hevdar at Paulus ikkje meiner han sjølv er ein (offer-)prest, men at han berre bruker dette for å statuere eit poeng, og at han ved dette «suggests that he is fulfilling scriptural prophecies in his ministry.» Dei profetiane han oppfyller, eller som Gud oppfyller gjennom Paulus er, ifylgje Moo, å finne mellom anna i Esek 36:22-28 og Jes 66:20-21. I sistnemnde les vi (etter bibelselskapets omsetjing frå 2011):

Og dei skal koma med alle brørne dykkar frå alle folkeslag som ei offergåve til Herren, til hest, i vogner og berestolar, på muldyr og kamelar, til mitt heilage fjell i Jerusalem, seier Herren, slik israelittane kjem med offergåver i reine skåler til Herrens hus. Og av dei tek eg nokre til prestar og levittar, seier Herren.

Men det vi må spørje oss når vi les denne teksten, er dette: Korleis ville dette vorte lest i sin opphavlege kontekst? I den hebraiske teksten er det brukt omgrepet kohen, ‘offerprest,’ og i Septuaginta (utgåva til Rahlfs/Hanhart) finn vi den greske ekvivalenten; ἱερεύς. Ein tekst må lesast ut frå den (historiske, sosiologiske, religiøse) kontekst den er skrive i, ut frå vanlege reglar for gramatikk og syntaks.^[3] Det er ingenting i teksten som tyder på at dette skulle lesast på ein annan måte enn at Gud, ein gong i framtida, skulle velje seg ut offerprestar frå andre enn Levi stamme, og frå andre enn det jødiske/hebraiske folk. Og det er ingenting som tyder på at orda ‘levitt’ og ‘prest’ skulle forståast på nokon som helst anna måte i denne teksten enn det gjer elles i Jesaja, og elles i Det gamle (eller nye) testamentet.

Korleis skal vi då forstå denne profetien, og Pauli bruk av preste- og offeromgrepet? Eg meiner det fyrste vi må gjere, er å ignorere Moo sin påstand om at Paulus ikkje ser på seg sjølv som ein offerprest. Dersom ein på førehand bestemmer seg for å utelukke denne tolkinga, ikkje av grunnar basert på kontekst, gramatikk og syntaks, men ut frå teologiske ‘baktankar,’ byrjar ein i feil ende. Eg meiner vi kan ta Paulus heilt seriøst når han bruker preste- og offertermar om si teneste, og at dette er noko som går att i Det nye testamentet. For å forstå dette verset meiner eg det er viktig å sjå på samanhengen mellom Kristi oppdrag og aposteloppdraget, og mellom Kristi offer og kyrkja sine åndelege offer (jf. Rom 12:1; 1Pet 2:2-5). Eg har jobba med dette i masteravhandlinga mi,^[4] og dette er nokre tankar dels basert på den. Eg kan ikkje gå inn på all argumentasjonen min her, den kan ein finne i oppgåva mi. Dette er meir ein presentasjon av det eg kom fram til i oppgåva, med nokre vidare tankar.

I Joh 20:21-23 les vi om eit møte mellom Kristus og læresveinane på kvelden påskedag, etter oppstoda:

21 Igjen sa [Jesus] til dei: Fred vere med dykk! Slik som Faderen har sendt meg, sender eg også dykk. 22 Og då han hadde sagt dette anda han på dei og sa: «Ta imot Den Heilage Ande. 23 Dersom de forlét nokon, er syndene deira forletne, dersom de held nokon fast, er dei atthaldne.»

Før vi går vidare vil eg seie at eg meiner den nye omsetjinga frå 2011 har eit lite problem, og det er at det greske ordet ἀφίημι vert omsett med ‘tilgjeve.’ Problemet med det er at ordet ‘tilgjeve’ er noko ein bruker når ein har forbrote seg mot ein annan, og det er berre den som kan tilgjeva skuld. Å ‘forlate,’ derimot, er eit juridisk omgrep. Ein dommar i ei rettsak kan forlate ein tiltalt, frikjenne han, men han kan ikkje tilgjeva han. Dette går sjølvsagt litt inn i kvarandre i Guds tilfelle, sidan han både er dommar og den vi har synda mot. Men det er likevel viktig å halde fast på det juridiske aspektet i dette tilfellet.

Det vi ser her, er at Kristus sendte apostlane «[s]lik som Faderen har sendt [Kristus].» Uttrykket ‘slik som’ (gr. καθώς) meiner eg skal forståast i tydinga at Kristus sender apostlane ut, slik Faderen sendet han ut, og med same oppdrag. Kristi oppdrag var å komma til jord for å frelse menneska, for å ta dei med tilbake til Gud. Kristus er både prest og offer. Offeret hans er fullkome. Han gav seg sjølv på krossen «ein gong for alle» (Hebr 7:27), men dette betyr ikkje nødvendigvis at offeret er ‘ferdig.’ Rett etter passasjen om Kristi fullkome offer (Hebr 7:27), les vi, i Hebr 8:1-3:

1 Hovudsaka i det vi talar om, er dette: Vi har slik ein øvsteprest, som sit ved høgre handa åt majestetens kongsstol i himmelen, 2 ein tenar i heilagdomen og det sanna tabernaklet, det som er reist opp av Herren, ikkje av menneske. 3 For kvar øvsteprest er sett inn for å bere fram gåver og offer; difor er det også nødvendig for denne presten [Kristus] å ha noko å bere fram.

Kristus ber altså fram offeret sitt til evig tid (jf. Hebr 7:24-25). Det er fullkome, og han treng ikkje vigsla det på nytt. Men han presenterer dette fullkomne offeret til Gud, for vår skuld. Her er det viktig å påpeike at Kristus er vår representant, ikkje vår ‘erstatning.’^[5]

Kristus ofra seg ikkje slik at vi skulle sleppe å ofra oss, men slik at vi, ved Kristus, kan bere oss sjølv fram som eit offer. Den katolske teologen Scott Hahn skriv:

Here’s the good news. Christ became one of us, to offer His humanity as the perfect sacrifice. In the Mass, we join our sacrifice with His, and that union makes our sacrifice perfect.^[6]

I nattverdfeiringa, i og ved Kristus, gjev kyrkja seg sjølv til Gud som eit levande, åndeleg offer,^[7] og her kan også kyrkja ‘bruke’ Kristi offer overfor Gud. Slik som Guds folk i den gamle pakta tilba, lovpriste, takka og ropte i naud til Gud gjennom dyreoffer «som aldri kan ta bort synder» (Hebr 10:11, jf. v.4), kan vi no tilbe, lovprisa, takka og ropa i naud til Gud gjennom Kristus, vår representant, som gav seg sjølv «éin gong for alle» (Hebr 7:27). Det er kun gjennom Kristus vi kan ofre oss sjølv til Gud (jf. Joh 14:6), og på mange måtar er Kristi offer vårt offer. Kristus gjorde det som vi ikkje klarte; han gav seg sjølv som eit levande offer, i takk og tilbeding, og ved han vert vi borne fram til Gud, slik Ratzinger påpeiker.

Og det er i dette perspektivet vi må forstå Kristi sending av apostlane, og Pauli bruk av preste- og offertermar i Rom 15:16. I nattverdfeiringa opererer presten in persona Christi, i Kristi stad, medan han ber fram nattverdbøna på kyrkja si vegner.^[8] Det Paulus gjer, er å gjere det som kun Kristus kan gjere: ved si teneste – som eigentleg er ei deltaking i Kristi teneste, i Kristi sending frå Faderen (jf. Joh 10:36; 20:21-13) – ofrar Paulus folkeslaga, kyrkjelemene, til Gud, i Kristus. Ved denne ofringa av folkeslaga tek Paulus del i Kristi offer, som djupast sett er vårt offer.

Faderen sendte Sonen ut for at han skulle samla saman dei bortkomne sauene, og Sonen gav seg sjølv, i Anden, tilbake til Faderen, og tok dei bortkomne sauene med seg. For å utforske dette, kan vi sjå på nokre poeng frå den benediktinske teologen Cyprian (Cipriano) Vagaggini.^[9] Vagaggini poengterer at vi i NT finn at dei guddomlege personane har spesifikke roller. Dette skjemaet, skriv han, «is neither rigid nor absolute, but … is always present whenever sacred salvation history is discussed in its relationship to the divine Persons.»^[10] Vagaggini formulerer skjemaet slik:

[Every] good thing comes to us from the Father, through the mediation of Jesus Christ His incarnate Son, by means of the presence in us of the Holy Spirit; and likewise, it is by means of the presence of the Holy Spirit, through the mediation of the incarnate Son, Jesus Christ, that everything returns to the Father.^[11]

Kyrkja ofrar bøn og takkseiing til Faderen i Anden, ved Kristus. Vagaggini uttrykker dette på latin: A Patre, per Filium eius, Iesum Christum, in Spiritu Sancto, ad Patrem.^[12] Vi har difor fire viktige preposisjonar: a, per, in, ad. Vagaggini poengterer at dette skjemaet finst mange stader i NT,^[13] men mitt fokus er på liturgien, og spesifikt på evkjaristien.^[14] Vagaggini, som skriv i ein katolsk tradisjon, poengterer at messeofferet «is structured essentially on the Christological-Trinitarian perspective according to the scheme a, per, in, ad, and primarily in the extratrinitarian sense.»^[15] Dette, poengterer han, «can be seen from the essential form of its central part, called the anaphora, canon, or Eucharistic prayer.» Her, poengterer han, vert Faderen openberra «as the principium a quo and the terminus ad quem of the Eucharistic action.»^[16] Faderen er altså den (det prinsippet) som handlinga går ut frå, og den (det målet) som handlinga tar sikte på. Kristus er «the High Priest through whom we perform the same priestly action» og Anden «appears there as the in quo» (‘i kven’).^[17]

Vagaggini sitt poeng er at kyrkja si nattverdfeiring, hennar nattverdbøn, hennar offer, kjem frå Faderen, gjennom Sonen, i Anden, og vert gjeve tilbake til Faderen, gjennom Sonen, i Anden.^[18] Den katolske presten og forfattaren Fr. Thomas Kocik viser til Vagaggini sitt arbeid, og skriv: «The Latin theological tradition views the liturgical re-presentation of Christ’s sacrifice (however conceived) as an offering of the whole Christ, Head and members, to the Father through (and with) the Son in the Holy Spirit.»

Det er i dette perspektivet vi må forstå nattverdens offerkarakter, og offerkarakteren til kyrkja sine prestar. Liksom den øvstepresten i den gamle pakta (etter Arons vis) var Israels hovudcelebrant – den som bar fram offer på folket sine vegne, og den som dei andre prestane gjorde si teneste gjennom – er Kristus øvstepresten i den nye pakta (etter Melkisedeks vis, jf. Hebr 7) – den som gav seg sjølv «éin gong for alle» (Hebr 7:27), den som til evig tid ber seg sjølv fram som eit fullkome offer (Hebr 8:1-3), og den som alle andre prestar er deltakarar i gjennom si teneste. Dei er sendt ut av Kristus for å ta del i hans oppdrag, å ofre menneska tilbake til Gud, ikkje fordi han ikkje klarar det sjølv, men truleg fordi han ynskjer å la hans folk få del i hans oppdrag, og del i hans barnekår, del i hans kjærleiksfulle og oppofrande søneforhold til Faderen.

Kjelder:

Hahn, Scott (2003). The Lamb’s Supper. The Mass as Heaven on Earth. Darton, Longman and Todd (paperback)

Kringlebotten, Kjetil (2013). «Do this in remembrance of me…» The sacrificial aspect of the Eucharist in the systematic theology of Wolfhart Pannenberg and Joseph Ratzinger. Masteravhandling i kristendomskunnskap med spesialisering i teologiske emner (40 studiepoeng, levert hausten 2012). Bergen: NLA Høgskulen

Moo, Douglas J. (2002). Encountering the Book of Romans: A Theological Survey. Baker Academic

Pannenberg, Wolfhart (1998). Systematic Theology, vol. 3. Edinburgh: T&T Clark

Ratzinger, Joseph (2000). The Spirit of the Liturgy. San Francisco, CA: Ignatius Press

Ratzinger, Joseph (1986). The Feast Of Faith: Approaches to a Theology of the Liturgy. San Francisco, CA: Ignatius Press

Noter:

[1] Mi omsetjing etter NA27. Dersom anna ikkje vert nemnt, er bibelpassasjane omsett av underteikna.

[2] Moo 2002:206

[3] For nokre tankar omkring teksttolking, les dette innlegget.

[4] Kringlebotten 2013

[5] Jf. Ratzinger 2000:35-38.47-48.57-61, jf. 36, n.1.

[6] Hahn 2003:150

[7] Rom. 12:1; 1Pet 2:5, jf. Pannenberg 1998:316-317; Ratzinger 2000:38; Ratzinger 1986:51-60.

[8] Jf. Pannenberg 1998:106.388-389; Ratzinger 2000:171–177

[9] Vagaggini 1976:191-246, kap. 7: ‘From the Father, through Christ, in the Holy Spirit, to the Father: The Liturgy and the Christological-Trinitarian Activity in the Divine Plan.’

[10] Vagaggini 1976:198

[11] Vagaggini 1976:198

[12] Vagaggini 1976:198

[13] Vagaggini 1976:198-206

[14] Vagaggini 1976:223-230 (207-246)

[15] Vagaggini 1976:223

[16] Vagaggini 1976:223

[17] Vagaggini 1976:223-224, jf. Hebr 9:13-14

[18] Vagaggini 1976:224-226

Kort del-liturgisk bibelord

I luthersk liturgikk og sakramental- teologi held ein fram at i feiringa av nattverden, evkjaristien, vert nattverdselementa konsekrert, vigsla, helga, og at Kristus vert reelt nærverande ved denne helginga. Den historiske termen for nattverden, evkjaristien, betyr takkseiing, og eg trur vi kan lese Pauli ord i 1Tim 4,4-5:

For alt det Gud har skapt, er godt, og ikkje noko skal forkastast når det blir motteke med takk, for det blir helga med Guds ord og bøn.

Eukaristien i den tidlege kyrkja

I dag kom eg over ein diskusjon om eukaristien (nattverden) på verdidebatt. Eg skal ikkje ta for meg heile debatten, berre ein kort kommentar frå Ruben Solvang. Han byrjar innlegget sitt slik:

Jeg kan ikke finne noen bibelske argument for at nattverden / kjærlighetsmåltidet er et rituale (sakrament) som forutsetter kirkebygg og formidling ved en prest” skriv Solvang, før han kjem med ein feilaktig påstand: “Dette ble ikke noen praksis før 150 år etter Jesu’ død, over fire generasjoner senere.

Eg er usikker på kva Solvang meiner med ein generasjon (ein generasjon no er vel ca. 25 år. På Kristi tid var den nok nærare 20). Men tilbake til påstanden hans. Dersom Kristus døydde ca. år 30 vil Solvang då seie at forrettinga av eukaristien ikkje var ei presteleg/episkopal oppgåve før år 180? For det fyrste; kvar har han det årstalet frå? For det andre, kva med denne utsegna frå biskop Ignatius av Antiokia, skrive ein stad mellom 107-110?

Ingen må utan samtykket åt biskopen ta seg noko føre i dei tinga som vedkjem kyrkjelyden. Den nattverd som vert leia av biskopen eller av den han sjølv har gjeve fullmakt, skal ein halda for gyldig. Der kor biskopen viser seg, må kyrkjelyden vera, liksom den katolske kyrkja er der kor Kristus Jesus er. Det er ikkje tillate verken å døypa eller å ha kjærleiksmåltid utan biskopen.^[1]

Her ser vi, lenge før år 180, at eukaristien skal forrettast av biskopen eller ein med fullmakt frå han; ein han har ordinert/sett inn i den tenesta.

La oss sjå på ein vidare påstand frå Solvang:

Brødet og vinen var en naturlig del av måltidene de hadde når Jesu etterfølgere samlet seg i hjemmene. Det var ingen prest, det var ingen ritualer.

Dette er ei lang rekke påstandar som heng i lause lufta. Ingenting i Skrifta seier klart fram at nattverden berre var eit vanleg måltid, dette er noko ein les inn i teksten. Dette kallar vi eisegese, og det er — som ordet tyder på — dårleg eksegese. Vi kan ikkje lese ut frå NT at det ikkje var prest eller rituale. Det siste — rituala — er faktisk heilt motsett av det Skrifta fortel oss. Paulus legg ut om nattverdsritualet i 1Kor 11,23ff. Dette er kanskje ikkje heile ritualet. Men poenget mitt er at ein ikkje kan lese det eine eller andre ut av Bibelen. Men kva så?

Kven har sagt at alt må stå i Bibelen? Dette er eit premiss som berre vert lagt fram som eit gitt utgangspunkt, utan argument. Det er eit aksiom. Men dette aksiomet er galt. For det fyrste; kyrkja var til før Skrifta. Skrifta er laga av kyrkja, i kyrkja og for kyrkja. For det andre seier jo Paulus sjølv — i Skrifta, i 1Tim 3,15 — at Kyrkja er “søyle og grunnvoll for sanninga.” Vi kan kanskje samanlikne forholdet mellom Bibelen og kyrkja som forholdet mellom grunnlov og stat. Den fyrstnemnde er autoritativ norm; sistnemnde har autoritet til å handheva og tolka fyrstnemnde.

Og ser vi på kyrkjehistoria ser vi jo at de fyrste påstanden om at ein ikkje hadde prestar — som vi (kanskje) ikkje kan finna direkte i Skrifta — er direkte feilaktig. Vi ser det mellom anna hjå biskop Ignatius.

Solvang spør (retorisk) vidare:

Hvorfor har vi så mange upersonlige og felleskapsfientlige ritualer i dagens kirker og menigheter? Hvorfor har vi beveget oss milevis unna de verdiene vi finner i NT, som krystallklart definerer at ingen står over andre, hverken i posisjon eller tittel.

Til det vel eg å spørje; kvifor skal vi anta at Solvang har rett i dette? Eg ha gått i ei rekkje ‘ritualistiske’ kyrkjer i Dnk og andre lutherske kyrkjesamfunn. Og eg slit med å kjenne igjen desse ‘upersonlige’ og ‘felleskapsfientlege’ rituala. Og ut frå kyrkjehistoria ser eg at desse ikkje er milevis frå urkyrkja; dei er særs nære. Og den siste kommentaren hans er berre ein raud sild innkapsla i hersketeknikkar. For det fyrste; kvar og på kva måte definerer NT at “ingen står over andre, hverken i posisjon eller tittel”? Kva meiner Solvang med ‘posisjon’ og ‘tittel.’ Vi kan gripe tilbake til analogien mellom Skrifta/kyrkja og grunnlov/stat. I denne samanhengen vert prestane og biskopane utøvande makt, lekfolket vert folket. Alle desse står likt for lova; for Skrifta — og for Han som grunnla Skrifta; Gud. Men det betyr ikkje at det ikkje er rangordningar. I alle samfunn finst det folk av forskjellig posisjonar og titlar. Det betyr ikkje at dei er betre enn andre eller meir verd enn andre, eller at dei kan gjere det dei vil. Det betyr rett og slett at dei har andre oppgåver enn andre.

Opposisjonen til dette argumentet er gjennomsyra av maktretorikk. Og det må vi slutte med. Presteembetet handlar ikkje om å få makt eller at ein får ‘eksklusive rettar.’ Prestetenesta handlar ikkje om rettar og om makt, men om plikt og teneste. Maktretorikken, som gjennomsyrer store delar av debatten rundt prestedømet, misforstår heile poenget med kva det spesielle prestedømet er for noko. Det er ikkje innført for at presten skal utøve si makt overfor kyrkjelyden — sjølv om det sikkert er nok av prestar som har misbrukt embetet sitt på ein slik måte — men at presten, ved sitt kall og sin ordinasjon, er sett til å gjeta sauene og verne om Guds folk — i Kristi stad.^[2] Presten er ikkje der for å styre, men for å tene. Slik Kristus sa det i Mark 10:42-44:

De veit at dei som blir rekna for å vera fyrstar over folka, undertrykkjer dei, og stormennene deira styrer med hard hand. Men slik er det ikkje blant dykk. Den som vil bli stor blant dykk, skal vera tenaren dykkar. Og den som vil vera først blant dykk, skal vera slave for alle.

Det viktige i så måte, er at sidan dette handlar om teneste, så må ein sjå til den som kallar tenestefolka ut. Dette er Gud. Og den kristne tradisjonen tilseier at einskilde er kalla til dette embetet, medan andre er kalla til andre tenester. Gud kallar også til å vera lærar, politi, student, lækjar, barnehageassistent, etc. Dette handlar ikkje om makt.

Solvang heldt fram:

Et hjertens sukk fra meg, dette her. Jesu Kropp på jorden idag er delt og upersonlig – hva kan vi gjøre med det?Mennesker forblir små (åndelige) barn, der de sitter i benkeradene og blir servert prekener, nattverd og innimellom en velment pekefinger. Klart det finnes unntak, men de gjør en god jobb med å bekrefte regelen.

Og Solvang gjer ein god jobb med å bekrefta regelen at lågkyrkjelege folk ikkje veit kva som skjer i høgkyrkjelege samanhengar sjølv om dei likar å ha mange meiningar om det som skjer der. Eg klarar ikkje å sjå på dette som meir enn eit einaste stort stråmannsargument. Eg tvilar no på at Solvang nokon gong har vore i ei ‘ritualistisk kyrkje.’ Han kan godt komma på besøk i Sandvikskyrkja i Bergen.

Noter:[1] 1. Ernst Baasland & Reidar Hvalvik (red.), De apostoliske fedre. I norsk oversettelse med innledninger og noter. Oslo: Luther 1984; 1997, s. 67. Omsett til nynorsk.

[2] Sjå m.a. Matt 16:18-19, 18:18, Joh 20:15-19, Rom 15:16, Fil 2:17, 2Kor 5:20.

Kommunitetar og husforsamlingar

I det siste har det vore ein lang diskusjon^[1] omkring forholdet mellom lekfolk og prestar (og biskopar), og vi kom mellom anna inn på spørsmålet rundt husforsamlingar og kommunitetar. Eg postar no eit nytt innlegg, sidan eg her vil fokusera på eit av spørsmåla, og så kan vi diskutere resten i den opphavlege posten.

I ein av kommentarane eg (og ein annan) fekk frå ein av debattantane, Sjur Jansen (som har ein blogg her) vert det hevda at vi “gjør narr av vennemåltider i menighetssammenheng.” Eg kan sjølvsagt ikkje svara for andre enn meg sjølv, men eg vil seie at eg faktisk bur i ein kommunitet i Bergen, ein studentheim: Collegium Sta Sunniva / Sta Sunniva Studenthjem. (Nettsidene har ikkje vore oppdatert på lenge, men det står litt om livet på huset der.) Der har vi ein forstandar, som — for å parafrasera Sjur Jansen — opnar heimen sin for samlingar.

Mandag – fredag har vi morgonmesse kl. 07.20, med nattverd — samt at vi har ein lang frukost kvar fredag, som også er open for folk som ikkje bur der. Mandag – tordag har vi også kveldsbøn. (Tysdag er det taizébøn; mandag, onsdag og torsdag er det tidebøn, der vi ber bibelske salmar slik kyrkja har gjort til alle tider.) Utanom dette kan folk sjølvsagt ha bønemøte i kapellet, og så er det i tillegg ein del foredragsverksemd.

Ut frå dette er det berre tull at eg “gjør narr av vennemåltider i menighetssammenheng.” Eg er med på dette ofte. Det eg ikkje ser at Sjur Jansen (eller Are Karlsen) har påvist, er at dette nødvendigvis står i motsetnad til ein hierarkisk struktur. Eg lever dagleg i dette, og finn denne premissen heilt malplassert, direkte feilaktig — samt svært prega av ein stråmannsargumentasjon der ein kjempar mot ein abstrakt idé om kva hierarki er, og kva ‘frukt’ det produserar. For meg virkar det også å vera prega av ein kvasi-marxistisk ‘systemkritikk’ der ein, i staden for å kritisera (syndige) menneske, endar opp med å kritisere eit abstrakt ‘system.’

Så, kunne dei kanskje vist kvifor vi skal tru på premissen om at hierarki står i motsetning til fellesskap, når det ikkje stemmer overens med erfaringa?

Noter:

[1] Sjå her, her og her.

Medliturg?

I forslaget til ny gudsteneste for Den norske kyrkja (Dnk) finn vi nemninga ‘medliturg.’ Kva dette betyr er det ikkje enkelt å finna ut, då ingen teologiske avgrensingar er gjort i forkant av reforma og ingen føringar er gjeve. Den einaste forklaringa som er gjeve av nemninga er at den er “brukt om dei som har andre liturgiske oppgåver enn gudstenesteleiaren/presten.”^[1] Men kva er ein liturg? Ser vi i dagens ordning, kan vi lesa at med nemninga ‘liturg’ er “det i alle ordningane tale om prest eller annan person som har fullmakt frå kyrkja til å forretta altartenesta.”^[2] Ergo er det snakk om kven som kan forretta nattverd. Kva vil ein ‘medliturg’ vera i denne samanhengen? Er det ein som er ‘medforretar’ av nattverden?

Denne nemninga er som skapt for å, på den eine sida, undergrave kyrkjelydens/lekfolkets eigenverdi som lekfolk og, på den andre sida, undergrave det prestelege embete, dvs. “å læra evangeliet og gje sakramenta.” (Confessio Augustana (CA) 5)^[3] Det vert, som eg også skriv om ein annan stad, som å kalla ein sjukepleiar for ‘medkirurg.’

Noter:

[1] Liturgi — Nynorsk. Framlegg til Ny ordning for hovedgudsteneste i Den norske kyrkja. Bergen: Eide 2008, s. 74

[2] Gudstenestebok for den norske kyrkja (del 1). Oslo: Verbum 1992, s. 11

[3] Jmf. CA 7,8, samt. Apologien til CA, art. 7/8:47-48.

Endå litt meir om offeret i nattverden

Eg har allereie skrive litt om offeret i nattverden, her og her. Men eg ville gjerne sitere kyrkjefaderen Kyprian (i engelsk omsetjing), for å få litt diskusjon omkring dette. Når det er sagt såpass tidleg i kristendommens historie, så kan ein ikkje forkaste det som eit ‘mellomaldersk påfunn.’ Han seier:

For if Jesus Christ, our Lord and God, is Himself the chief priest of God the Father, and has first offered Himself a sacrifice to the Father, and has commanded this to be done in commemoration of Himself, certainly that priest truly discharges the office of Christ, who imitates that which Christ did; and he then offers a true and full sacrifice in the Church to God the Father, when he proceeds to offer it according to what he sees Christ Himself to have offered.^[1]

Kva meiner folk om dette? Kan vi forkaste dette?

Noter:

[1] Epistolae 62:14. I: Philip Schaff, Fathers of the Third Century: Hippolytus, Cyprian, Caius, Novatian. Grand Rapids, MI: Christian Classics Ethereal Library 2004, s. 642 (674). Lenke til PDF-fil (07.03.2009)Sjå også i: Fr Timothy Finigan, Sacred and Great. Traditional Liturgy in a Modern Parish, 2008. Lenke til PDF-fil (02.03.2009)

Katolsk og luthersk nattverdslære

Dette innlegget er eit spørsmål som eg har lurt litt på i det siste, nemleg kva forskjellen er mellom den katolske og den lutherske læra om nattverden, evkaristien.

I den latinske teksten til Confessio Augustana (Den augsburgske vedkjenninga) står det (i art. 10):

De Cœna Domini docent, quod corpus et sanguis Christi vere adsint, et distribuantur vescentibus in Cœna Domini; et improbant secus docentes.

Arve Brunvoll omset det slik:

Om Herrens nattverd lærer dei [lutherske forsamlingane] at Kristi lekam og blod i sanning er til stades og vert etla ut til dei som er med og et i Herrens nattverd. Og dei mislikar dei som lærer annleis.^[1]

Men den tyske teksten, seier Brunvoll, har litt fleire ord.^[2] Med dei ekstra orda vert det sjåande slik ut (med endringane i feit skrift):

Om Herrens nattverd lærer dei [lutherske forsamlingane] at Kristi sanne lekam og blod i sanning er til stades under skapnaden (ty. Gestalt) åt brødet og vinen i nattverden og vert etla ut og teken imot der. Og dei mislikar dei som lærer annleis.^[3]

Men kva meiner ein her med setninga ‘unter der Gestalt des Brotes und Weines’ (‘under skapnaden åt brødet og vinen’)? Ein katolikk kunne også sagt dette. Men sidan det er reelle forskjellar, så lurer eg på kva som er forskjellen i definisjonen av Gestalt mellom katolikkar og lutheranarar. (Kan det vere at Philipp Melanchthon, som var ein mann med gode diplomatiske evner, brukte denne termen for å ‘mjuke det opp’ for keisaren?)

Noter:

[1] Arve Brunvoll, Vedkjenningsskriftene åt Den norske kyrkja. Ny omsetjing med innleiingar og notar. Oslo: Lunde 1979, s. 50.

[2] Du finn den tyske teksten på denne nettsida.

[3] Arve Brunvoll, op.cit., s. 50. Sjå note 49.