Nokre tankar om forslaget til ny vigselsliturgi

No har liturgien for såkalla samkjønna vigsel vore på høyring (sjå her og her),[*] og eg vil her berre kort kommentere eit par ting i den.

I dagens ordning byrjar vigselsritualet med inngang, inngangsord og (evt.) salme, før ein går til tekstlesingane. Slik skal det også vere i den nye liturgien. Men i innleiinga til tekstlesingane står det slik, i den gjeldande ordninga:

Gud har skapt oss til å leva i samfunn med han og med kvarandre. Han har ordna det såleis at mann og kvinne skal vera eitt, og han har stadfest denne sameininga med si velsigning. Ekteskapet er Guds gode gåve.

Å leva saman som mann og kvinne er å leva i tillit og kjærleik, dela gleder og sorger og trufast stå attmed kvarandre livet ut. Guds ord vitnar om ekteskapet at det er heilagt og ukrenkjande.

Her ser vi at velsigninga viser til noko som er skjedd i fortid. Når Gud «har stadfest denne sameininga med si velsigning» er det altså ei referanse til at Gud «har ordna det såleis at mann og kvinne skal vera eitt.» Det viser altså til skapingsordninga, og dette finn altså sin heimel i dei to tekstane som etter dagens ordning alltid skal vere med i ein vigsel, frå 1. Mosebok og Matteus 19:

Gud skapte mennesket i sitt bilete, i Guds bilete skapte han det, til mann og kvinne skapte han dei. Gud velsigna dei og sa til dei: «De skal veksa og aukast, fylla jorda og leggja henne under dykk!» (1Mos 1,27-28a)

Har de ikkje lese at Skaparen frå opphavet skapte dei til mann og kvinne og sa: «Difor skal mannen skiljast frå far sin og mor si og halda seg til kona si, og dei to skal vera eitt.» Så er dei ikkje lenger to; dei er eitt. Og det som Gud har bunde saman, det skal ikkje menneske skilja. (Matt 19,4-6)

Som er rett i ei luthersk kyrkje viser ein altså i dagens ordning til det Gud har gjort, med heimel i Skrifta.

Men i den nye liturgien ser vi noko heilt anna. I innleiinga til tekstlesingane står det slik, i den evt. kommande ordninga:

Gud har skapt oss til å leva i samfunn med han og med kvarandre. Når to menneske vel å leva saman i ekteskap, stadfestar Gud denne sameininga med si velsigning. Ekteskapet er Guds gode gåve.

Å leva saman som ektemakar er å leva i tillit og kjærleik, dela gleder og sorger og trufast stå attmed kvarandre livet ut.

Det er heilt klare problem med denne innleiinga. Der dagens ordning skriv om det Gud har gjort, med heimel i Skrifta, står det i den evt. kommande ordninga at Gud velsignar paret sitt val om å leve i ekteskap. Kor finn vi mandatet eller heimelen til dette? På kva måte kan ein grunngje at Gud stadfestar dei vala vi gjer, «med si velsigning»? I dagens ordning er innleiinga grunngjeve med referanse til 1. Mosebok og Matteus 19, men i den nye liturgien manglar det noko slik grunngjeving. Og viss dette kan innførast utan grunngjeving, kva set då hinder for andre ting? Kan vi seie at Gud stadfester tjuveri, drukkenskap, baksnakking, osv. «med si velsigning»?

Eg vil også kort poengtere at det er veldig interessant (for ikkje å seie trist) at ein i den evt. kommande ordninga har fjerna den siste setninga i innleiinga til tekstlesingane: «Guds ord vitnar om ekteskapet at det er heilagt og ukrenkjande.» Men det er vel kanskje berre å forvente.

Den evt. kommande ordninga kjem altså med påstandar om Gud, om oss menneske og om ekteskapet som ikkje finn heimel verken i Skrift eller vedkjenning. Dette kan vi ikkje godta i ei lutherske kyrkje. Vårt kall som kyrkje er å fylgje Jesus, og han har openbert sin vilje til oss i Skrifta.

[*] Eg var litt oppteken og det gjekk dessverre for seint opp for meg at svarfristen var gått ut. Difor fekk eg ikkje sjølv sendt inn eit svar.

Presten med ‘ryggen til’?

I eit intervju sa Robert Kardinal Sarah, som er prefekt for the Congregation for Divine Worship and the Discipline of the Sacraments at han ynskte at prestar skulle feire messe ad orientem (mot aust/altaret), noko ikkje alle likte, inkludert Vincent Kardinal Nichols, erkebiskopen av Westminster og leiaren i det katolske bispemøtet i England og Wales. Sjå her, her, her og her, spesielt sistnemnde.

I den samanheng tenkte eg at eg kunne poste lesarbrev eg skreiv i tidsskriftet St. Olav, i 2008 (eg trur det var i nr. 4), samt nokre kommentarar etter innlegget.

______________________________

I eit elles interessant innlegg om pavens motu proprio om den gamle ritus spør Peggy Bruce eit lite spørsmål (St. Olav 3/2008): “Vil ikke mange mennesker, ikke bare i utland, føle seg ganske fortapt med messe på latin og presten med ryggen til?”

Fyrste spørsmål er litt rart. Den nye messa er også på latin. Det som har endra seg(?) er at vi no kan feire den på morsmålet vårt (i omsetjing). Dette gjeld så vidt eg veit no også den gamle messa. Vi kan feire den gamle messe på norsk. Eller den nye på latin.

Andre spørsmål er, slik eg ser det, eit feilspor. I Den norske kyrkja har ein feira messe (evkaristi) ad orientem (mot aust) i årevis utan problem. Poenget er ikkje at presten har ‘ryggen til folket,’ men at han har, saman med kyrkjelyden, andletet vendt mot Gud, som tradisjonelt sett er knytt til sola i aust (jmf. Mal 4:2). Det er også viktig å påpeika at messe bør vere teologisk gjennomtenkt, noko den er (både gammal og ny). Men like viktig er det å ha ei gjennomtenkt teologisk oppseding av dei som tar del i liturgien. Slik at ein forstår kva som skjer. Og det skal eg prøve litt på her.

Paven, då han framleis var Kardinal Ratzinger, skreiv at den nye ordbruken (at presten feira ‘mot veggen’ (sic) eller ‘snur ryggen til folk’) er ein indikasjon på at det har “inntruffet en klerikalisering som man aldri har sett maken til tidligere. Nå blir presten til det egentlige holdepunktet for det hele. Alt avhenger av ham. Man må tydelig se ham, ta del i hans handlinger, svare ham – hans kreativitet bærer det hele.” (Liturgiens ånd, St. Olav 2001, s. 56-57)

Kva er eigentleg evkaristien? Vi les i Matt 26:28 at i evkaristien vert Herrens blod “aust ut for mange så syndene blir tilgjevne.” Evkaristien er altså eit offer der Kristus gjev seg forikkje til – oss, til Faderen. Det er ein representasjon av krossofferet, og skal difor feirast mot Gud. Kommunionen og måltidsaspektet kjem etterpå. Paulus kallar altaret for ‘Herrens bord,’ noko vi elles ser brukt om offeraltara i GT (jmf. Mal 1:7). I GT var matoffera, sjølv når folket tok del i det, ‘Guds mat’ (jmf. 3Mos 21:6, 22:25; Esek 44:15f) – og difor bør presten, saman med kyrkjelyden, feire evkaristien ad orientem, mot aust, med Gud i fokus. “For eg vil ha truskap, ikkje slaktoffer, gudskjennskap heller enn brennoffer.” (Hos 6:6, jmf. 1Sam 15:22).

Slik som Ratzinger sa det: “[Vi følger] det gamle bønnerop som stod ved terskelen til eukaristien: «Conversi ad Dominum» – vend dere mot Herren. Så ser vi sammen på ham hvis død fikk tempelforhenget til å revne – på ham som står foran Faderen for oss, og som tar oss i sine armer og gjør oss til det nye levende tempel. Til de virkelig absurde fenomener i de siste tiår regner jeg dette at man kan sette korset til side for å frigjøre blikket mot presten. Virker korset forstyrrende i eukaristien? Er presten viktigere enn Herren? (…) Herren er den vi forholder oss til. Han er historiens oppgående sol.” (Liturgiens ånd, s. 59-60)

______________________________

Det eg skreiv i dette innlegget tok altså utgangspunkt i den romersk-katolske messa, og dermed snakka eg sjølvsagt om messa som eit offer. Ein del lutheranarar vil nok ikkje like denne type språkbruk, men eg meiner at ad orientem likevel er betre, også innanfor ein luthersk kontekst. (Sjølv meiner eg at tanken om nattverden som offer ikkje nødvendigvis er eit probem innan luthersk tenking. For dette, sjå masteroppgåva mi, samt dette, dette og dette innlegget.)

Men dette handlar i hovudsak om kva det er vi vil seie med liturgien. For ei tid tilbake snakka eg med ein som meinte at vi, i Dnk, burde gå bort frå at presten står ad orientem, retta mot aust/altaret, under bønene, inkludert nattverdbøna, slik det er no i dei fleste kyrkjer, spesielt eldre,[1] og innføre versus populum, retta mot folket, slik det er i mange nye kyrkjer). Grunnen var at det kommuniserte mykje betre å stå vendt mot kyrkjelyden. Men det virkar for meg som at det går inflasjon i kommunikasjonsomgrepet. Spørsmålet bør vel ikkje vere om det kommuniserer, men kva det kommuniserer. Problemet er at ein ofte seier at noko ‘kommuniserer betre’ når ein eigentleg meiner ‘folk høyrer oss betre’ eller ‘eg kan sjå folk.’ Men det kommuniserer ikkje nødvendigvis betre, det kommuniserer berre annleis.

Spørsmålet vi må spørje er kva vi vil kommunisere i og med liturgien, for deretter å la liturgien kommunisere dette. Eg vil seie at vi med bønene primært ynskjer å be til Gud, men at vi, sekundært, også ynskjer å kommunisere visse ting for dei menneska, kristne så vel som ikkje-kristne, som er til stades. Mellom anna ynskjer vi å kommunisere at det vi gjer er ei bøn til Gud, at Gud er utanfor oss, over oss, annleis enn oss (altså transcendent), og at den bøna som vert beden, den ber vi saman, sjølv om det kan vere at det berre er éin person (t.d. presten, klokkaren, ein konfirmant, etc.) som seier orda. Dette meiner eg vert best kommunisert på den klassiske måten, gjennom ei rekkje symbol: (1) Den som seier fram bøna, samt alle andre i gudstenesta,[2] bør vere retta mot noko som ikonisk representerer Gud (altaret, eit krusifiks, eit eller fleire ikon, etc.), då vi vanlegvis rettar oss mot den vi snakkar til. (2) Bøneretninga bør vere retta ut frå dei som ber (t.d. framover mot altaret) for å understreke det transcendente, det framande. (3) Alle bør stå same vegen, mot altaret (og på same side som altaret) for også å understreke at vi ber saman.

Elles er det jo også eit poeng i klassisk teologi at gudstenesta i hovudsak er retta mot Faderen, ved Sonen, i Anden. Difor vil mange av argumenta for versus populum (kontra ad orientem) vere mangefulle, m.a. det at vi alle er samla rundt Jesus. For i messa sin logikk og oppbygning er ikkje Jesus fokuspunktet, men den som fokuserer. Han er celebrant, ikkje primært den som vert ‘celebrert.’ Han er subjektet i handlinga, og ikkje primært objektet.[3] Han er den som ber seg fram (den vi rettar bøna fram ved), i Anden (den vi rettar bøna fram i), til Faderen (den vi rettar bøna fram til). Her vil eg tilrå å lese Cyprian Vagaggini si bok Theological Dimensions of the Liturgy (Collegeville, MN: Liturgical Press 1976), eller rett og slett ein av bloggpostane til Fr. Thomas Kocik på New Liturgical Movement, «The End of Orientation» (23.02,2011).

Noter:

[1] Her bør det presiserast at innsetjingsorda aldri oppetter historia har vore tolka som noko sagt til kyrkjelyden, men som ein del av nattverdbøna, retta mot Gud Fader. Vi finn ingen liturgiar før reformasjonen der nattverdbøna ikkje er retta mot Gud Fader, og i dag finn vi det heilt tydleg i den romersk-katolske liturgien, her frå nattverdbøn 1: “Dagen før han led, tok han brødet i sine hellige og ærverdige hender, løftet sine øyne \emph{mot himmelen til deg, Gud, sin allmektige Fader}, takket og velsignet, brøt brødet, gav det til sine disipler og sa…”

Men dette finn vi ikkje berre i den romersk-katolske liturgien, men også i liturgien til Church of England, i \emph{Common Worship}. I samtlege av nattverdsbønene står det slik: “…who who, in the same night that he was betrayed, took bread \emph{and gave YOU thanks}…” Her ser vi at verba er ein integrert del av nattverdbøna, retta mot Faderen. Dette er ikkje eit særtilfelle for dei høgkyrkjelege i Church of England, men den offentlege liturgien. Og dette i ei kyrkje vi i Den norske kyrkja står i fullstendig kommunion med.

[2] Med ‘gudsteneste’ meiner eg meir enn berre messa.

[3] Han er også objekt, men i kraft av sin guddom, og ikkje ut frå messa sin logikk og oppbygning.

Tankar etter aposteldagen

I går (26. juni 2016) feira vi aposteldagen i Den norske kyrkja. Den låg tett opp til minnedagen for Peter og Paulus, som er no på onsdag (29. juni), og preiketeksten var teksten frå Apostelgjerningane, om Pauli omvending (Apg 9,1-19). Eg hadde to gudstenester i går; ein familiegudsteneste med fire dåp og vigsel, og ein gudsteneste på speidarleir. Så fokuset vart på å snakke litt om Paulus sitt liv, og om det at nokon tok Paulus sitt oppdrag og reiste til Norge for å forkynne for ‘heidningane.’[1] Begge stadene eg hadde gudstenester i går er gamle kyrkjestader, Rosendal og Ænes, med kyrkjer – Kvinnherad kyrkje og Ænes kyrkje – frå omlag midten av 1200-talet.

Men i dag vil eg gjerne reflektere litt vidare på aposteldagen, og kva det vil seie at vi trur på «éi, heilag, katolsk og apostolisk kyrkje,» for å sitere Den nikenske truvedkjenninga. Det fyrste vi må understreke er at ordet ‘apostel’ rett og slett betyr ‘utsending.’ Det betyr ikkje berre at apostelen – eller ein av hans etterfylgjarar, om det er biskopar eller prestar – skal vidarebringe nyhende (i dette tilfelle ‘gode nyhende,’ evangeliet), men også at apostelen er sendt ut av ein annan enn seg sjølv. Apostelen er altså autorisert, og har som oppdrag å forkynne det han har fått, eller «den trua som ein gong for alle er overgjeven til dei heilage,» for å bruke vendinga frå Judas brev, v.3. Det var altså ikkje kven som helst som sa noko, men dei som var blitt autorisert for oppgåva. Dette ser vi også i det som var gårsdagens evangelietekst (Mark 3,13-19). Der les vi om at Jesus valt seg ut dei tolv apostlane, og at alle er nemnd med namn. Vi høyrde om Simon, som Jesus kalla Peter, om brørne Jakob og Johannes, om Andreas, Filip og Bartolomeus, om Matteus, Tomas og Jakob, om Taddeus, Simon Kananeos og Judas Iskariot, som seinare skulle svike Jesus. Grunnen til denne oppramsinga av namna er for å stadfeste at det var desse, og ikkje andre, som var apostlane. Dei reiste ikkje berre rundt på eige påfunn. Dei var utsendingar. Eg likar å samanlikne dei, og andre med liknande autorisasjon,[2] med postbod. Eit postbod er autorisert til å gå rundt med posten, men ikkje til å endre den. Postbodet opnar ikkje breva for å pynte på språket, leggje til litt her og der, rette skrivefeil, ta ut ein setning, osv. Nei, han leverer posten slik han får den. Når vi har fått evangeliet må vi forkynne det klårt og reint. Evangeliet er større enn meg, det er større enn oss. For evangeliet er Gud sjølv, som kom til oss i kjøt og blod. Evangeliet er Kristus, og det er han vi skal forkynne. Vi skal forkynne ordet, Guds ord, evangeliet. Ikkje prestens ord, men Guds ord. Men sjølvsagt vil mi forkynning bere preg av den eg er. Difor er det viktig, veldig viktig, at eg heile tida prøver meg sjølv, og ser om det eg forkynner, eller skal forkynne, faktisk er i tråd med det Herren har gitt oss. For eg forkynner på vegne av Jesus.

Som kyrkje må vi ha ein gjennomtenkt embetsteologi, noko som ikkje kan ikkje kan reduserast til forkynninga. Det må inkludere liturgien (spes. bønene) og salmane, samt sakramenta. Trua er gitt oss utanfrå, og dei med forkynneroppgåve har fått eit ytre kall.[3] Og dette heng saman med nådemidla. I Confessio Augustana (CA) IV les vi om rettferdiggjeringa, og om den rettferdigjerande trua. Og så står det vidare, i art. V (mine uthevingar):[4]

For at vi skal koma til denne trua, er det skipa ei teneste med å læra evangeliet og gje sakramenta. For med Ordet og sakramenta som middel vert Den Heilage Ande gjeven, han som verkar trua, kvar helst og når Gud tykkjer om det, i dei som høyrer evangeliet, nemleg at Gud, ikke for våre fortenester skuld, men for Kristi skuld, rettferdiggjer dei som trur at dei vert tekne til nåde for Kristi skuld … Dei [lutherske kyrkjelydane] fordømer gjendøyparane og andre, som meiner at Den Heilage Ande kjem til menneska utan det ytre ordet, ved deira eigne førebuingar og gjerningar.

Det vi ser er altså at vi finn frelse ved trua som er gitt oss ved Den Heilage Ande, som igjen er gitt oss i og med nådemidla – ved ordet, dåpen og nattverden. Den staden der dette vert gjeve til oss er kyrkja – forsamlinga av dei heilage – som samlar seg rundt nådemidla (jf. CA VII). Og dei som har fått ansvaret for å forvalte dette er dei som er ‘retteleg kalla’ – ved kall og ordinasjon (CA XIV).

Det er viktig å understreke at dette ikkje betyr at vi hevder at Den Heilaga Ande ikkje kan kalla på folk eller koma til folk utan gjennom nådemidla. «Anden blæs dit han vil» (Joh 3,8). Men det betyr at han har gitt oss ein ‘primærveg.’ Ordet er ikkje ‘magisk’ – det er ord på ei side – men det virkar likevel til frelse, slik Paulus understrekar i Rom 10,14-17 (mine uthevingar):

Men korleis kan dei kalla på ein som dei ikkje trur på? Og korleis kan dei tru på ein som dei ikkje har høyrt om? Og korleis kan dei høyra utan at nokon forkynner? Og korleis kan dei forkynna dersom dei ikkje blir utsende? Som det står skrive: Kor vakre dei er, føtene til dei som kjem med gledebod! Men ikkje alle var lydige mot evangeliet. Jesaja seier: Herre, kven trudde bodskapen vår? Så kjem då trua av bodskapen ein høyrer, og bodskapen kjem ved Kristi ord.

Her ser vi at Paulus understreker at trua kjem gjennom eit nådemiddel – ordet – gjeve av nokon som forkynner, nokon som er kalla til å forkynne (jf. CA V, VII, XIV). Poenget er altså at ifylgje luthersk lære er nådemidla den primære måten Gud møter sitt folk. Gjennom ordet, bodskapen, kjem trua, gjennom dåpen vert vi innlemma i kyrkja, og gjennom nattverden vert vi halde oppe i ei sann tru til det evige liv.

Det er dette det handlar om når vi seier at vi trur på ei apostolisk kyrkje. Vi trur på ei kyrkje med ein Herre som har autorisert apostlar, biskopar, prestar, osv. til å forkynne sitt evangelium klårt og reint. Og det må vi halde fram med. For vi har «éin Herre, éi tru, éin dåp» (Ef 4,5).

Noter:

[1] Eg var påpasseleg å understreke at ordet ‘heidning’ ikkje nødvendigvis betyr ‘ugudeleg’ eller ‘ond,’ men rett og slett ‘ikkje-jødisk.’ Det er snakk om folkeslaga rundt om i verda. Og i nyare omsetjingar av Bibelen er det jo nettopp dette som kjem fram. Der har ein omsett det greske ordet ἔθνος (ethnos) med ‘folkeslag,’ som også strengt tatt er ei meir korrekt omsetjing av det greske ordet.

[2] Altså ordinasjon. Om dette, sjå her, her og her.

[3] Sjå Confessio Augustana V, XIV, jf. Johann Anselm Steiger, «The communicatio idiomatum as the Axle and Motor of Luther’s Theology» (Lutheran Quarterly 14, 2000): 131 (125-158); Knut Alfsvåg, «På Luthers vis: Om den sakssvarende bibellesnings forutsetninger og implikasjoner» (Theofilos Supplement 7:1, 2015): 33-44; Ådne Njå, «Messen som Guds nåde og Kirkens takksigelse: En refleksjon over Luthers messeforordninger med et drøftende sideblikk på liturgi- og trosopplæringsreformen i Den norske kirke,» i «Hva betyr det?» Luthers katekisme i trosopplæringen, red. Knut Alfsvåg & Joar Haga (Oslo: IKO, Prismet bok 2013):192-195 (185-202); John T. Pless, «Toward a Confessional Lutheran Understanding of Liturgy» (Logia 2:2, 1993): 9-12. For nokre tankar omkring embetet, sjå Dag Øivind Østereng, «Kirkelig fellesskap – med hvem – om hva?» (foredrag til innleiing ved seminar på Fjellhaug, 14. februar 2007), samt Bjarne O. Weider, Kallet og tjenesten: Pastoralteologiske prinsippspørsmål (Oslo: Lutherstiftselsen): 9-61.

[4] Eg nyttar meg av omsetjinga til Arve Brunvoll, i Vedkjenningsskriftene åt Den norske kyrkja (Ny omsetjing med innleiingar og notar. Oslo: Lunde 1979).

Forkynne som før?

I gårsdagens utgåve av Dagen (13.04.2016) er eg dels sitert: «Kjetil Kringlebotten, sokneprest i Kvinherad, spør seg hvor troverdig forkynnelsen blir når man ikke har en kirke som backer en opp. Og hva skal han egentlig undervise konfirmantene?» Måten sitatet er oppbygd på, for det til å høyre ut som at dette berre handlar om støtte. Det kan vere fordi Dagen, eller journalisten, nok har eit meir lågkyrkjeleg utgangspunkt. Poenget mitt er ikkje berre at kyrkja skal ‘backe meg opp,’ men at forkynninga mi må vere forankra i kyrkja. Bjørgvin biskop Halvor Nordhaug tek også opp dette, i eit innlegg i Bergens Tidende: «Kirkmøtet slår også fast at alle fortsatt skal kunne formidle sitt syn i undervisning og forkynnelse. Dette er egentlig en selvsagt ting, men flere konservative prester har vært opptatt av å få et forpliktende utsagn fra Kirkemøtet om akkurat dette.»

Men dette er litt misforstått. Poenget er ikkje at eg skal kunna forkynne klassisk kristendom. Sjølvsagt kan eg det. Poenget er at når kyrkja har ny lære kan eg ikkje forkynne det klassiske synet på ekteskapet som kyrkja si lære og som representant for kyrkja. Dette er altså eit kommunions- og lærespørsmål. Ein prest kan forkynne mykje, men han er ordinert for å forkynne kyrkja si lære som kyrkja sin representant. Så med ny lære vil det bli umogeleg å forkynne ut frå ordinasjonsløftet.

Det vi treng, og som er sagt heile tida, er alternativt tilsyn. For når liturgien er klar, så er skismaet eit faktum.