Preike på Maria bodskapsdag

Denne preika heldt eg på sundag, 22. mars, men eg postar den her i kveld, då Maria bodskapsdag er 25. mars. (Litt bakgrunn: Det var fire dåp i gudstenesta.)

Tekstar (Dnk, andre tekstrekke): Jer 33,14-17; Ef 1,3-6; Luk 1,46-55 (Magnifikat).

______________________________

Det står skrive i evangeliet etter Lukas:

«Mi sjel høglovar Herren,
og mi ånd frydar seg i Gud, min frelsar.
For han har sett til si tenestekvinne i hennar fattigdom.
Og sjå, frå no av skal alle slekter prisa meg sæl,
for store ting har han gjort mot meg,
han, den mektige; heilagt er hans namn.

Frå slekt til slekt varer hans miskunn
over dei som ottast han.
Han gjorde storverk med sin sterke arm;
han spreidde dei som bar hovmodstankar i hjartet.
Han støytte stormenn ned frå trona
og lyfte opp dei låge.
Han metta dei svoltne med gode gåver,
men sende dei rike tomhendte frå seg.
Han tok seg av Israel, sin tenar,
og kom i hug si miskunn
slik han lova våre fedrar,
Abraham og hans ætt, til evig tid.»

Slik lyder det heilage evangeliet.
Gud vere lova!

I dag feirar vi Maria bodskapsdag; at engelen Gabril kom til Maria for å kunngjera for henne at ho var utvalt av Gud for å bere fram frelsaren, Jesus.

Ver ikkje redd, Maria! For du har funne nåde hjå Gud.
Høyr! Du skal bli med barn og få ein son,
og du skal gje han namnet Jesus.
Han skal vera stor og kallast Son til Den høgste.
Herren Gud skal gje han kongsstolen til David, far hans.
Han skal vera konge over Jakobs hus til evig tid,
og det skal ikkje vera ende på kongedømet hans.

Å vere gravid, og å få born, kan vere fantastisk. Som vi song: «Det skjer et under når barnet møter oss hud mot hud.»[1] Men det er ikkje alltid like fint. Maria hadde nok ikkje planlagt dette. Her var det ikkje snakk om å vente til nyåret for å få barnet på seinsommaren og sikra seg barnehageplass. Og heller var det ikkje planlagt på andre måtar. Ho var trulova med Josef, og det passa nok ikkje spesielt godt å få dette oppdraget. «Korleis skal dette gå til når eg ikkje har vore saman med nokon mann?» Engelen svara:[2]

«Den heilage ande skal koma over deg,
og krafta frå Den høgste skal skyggja over deg.
Difor skal òg barnet som blir fødd,
vera heilagt og kallast Guds Son.

Men å skulla forklare dette for sin kommande ektemann, for familien, og kanskje spesielt for naboane, var nok ikkje enkelt. Kven ville tru ho? Eg er usikker på kva eg sjølv ville gjort i møte med ei liknande oppgåve. Ville eg sagt nei? Ville eg rømt? Her er Maria eit førebilete. Ho tok oppdraget. «Sjå, eg er Herrens tenestekvinne. Lat det gå meg som du har sagt.»

Etter dette reiste ho for å vitja slektningen sin Elisabet, som då var seks månadar på veg med han som seinare vart kjent som døyparen Johannes, kanskje for å få støtte i ei vanskeleg tid. Og der, under besøket, braut Maria ut i lovsong – den lovsongen som i dag er evangelietekst.

Mi sjel høglovar Herren,
og mi ånd frydar seg i Gud, min frelsar.
For han har sett til si tenestekvinne i hennar fattigdom.
Og sjå, frå no av skal alle slekter prisa meg sæl,
for store ting har han gjort mot meg,
han, den mektige; heilagt er hans namn.

Maria forkynner, proklamerer, Guds stordom. Ho understrekar at Gud er stor og mektig. Gud er større enn alt. Vi kan ikkje måla han. Det mest korrekte er faktisk å seie at Gud berre er, at han er eksistensen sjølv, at han er den som heldt alt oppe. Vi kan ikkje forstå dette. Gud er eit mysterium. Eit mysterium kan vi ikkje fullt ut forstå. Det er noko vi må oppleve, noko vi må delta i, fyrst ved Guds kall, som blir fullenda i dåpen, som gjennom ordet, forkynninga, bøna, nattverden, lovsongen, gjerningane, osv. Og her ser vi kjernen i dagens evangelium: Gud gir, vi tek imot. Gud kallar, så gir han oss kraft til å svara han.

Gud, den mektige, kalla Maria – og ho høyrde etter. Å høyra er meir enn å berre lytta. Når far min sa «høyr no her,» så visste eg at det var eit kall til ikkje berre å lytta, men til å lyda. Slik er det også med Gud, og vi ser at det er nettopp det Maria gjer. Ho stiller seg til disposisjon. «Sjå, eg er Herrens tenestekvinne. Lat det gå meg som du har sagt.»

Ho diskuterer og slåss ikkje med Gud, slik Jakob gjorde. Ho prøver ikkje å vri seg unna, slik Moses gjorde. Ho prøver ikkje å flykta, slik Jona gjorde. Ho var ikkje ulydig, slik Eva var, men stilte seg lydig til disposisjon. Og slik er ho eit førebilete for oss. Maria er så og seie den kristne prototypen.

For vi er også kalla til eit liv i teneste, takk og lovsong. Vi vart kalla til dette i dåpen. Eg vart sjølv døypt den 23. oktober 1983. Det er min kristne fødselsdag. Då tok Gud imot meg, og frelste meg frå synd og død. Då vart eg sameina med Jesus Kristus til eit nytt liv og innlema i den kristne kyrkja. Då vart eg merkt med det heilage krossmerket † til vitnemål om at eg skulle, og skal, høyra den krossfeste og oppstadne Jesus Kristus til og tru på han. Vi må hugsa på dåpen vår. At Jesus kom til oss. At vi, gjennom Guds kjærleik, vart fødde på nytt til eit liv i tru og tillit.

Og poenget i dag er ikkje å fokusere på Maria, men han ho peiker på; Jesus Kristus. Han må vere i sentrum. Men det betyr ikkje at Maria er uviktig, eller at vi andre kristne er uviktige.

Jesus seier ein annan stad at han er vintreet, og at vi er greinene. Treet og røtene er sjølvsagt viktigare enn greinene, men det betyr ikkje at greinene er uviktige. Det er jo der frukta kjem. Når eple- eller vinbonden skal hausta frukta plukkar han jo ikkje direkte frå stammen.

Men det er viktig å hugse på rekkefylgja – Jesus fyrst, Gud fyrst, så oss. Dette er den ‘evangeliske rekkefylgja.’ Jesus kjem fyrst, så kan vi svare han i takk og kjærleik. «Mine kjære,» skriv apostelen Johannes, «har Gud elska oss så, då skyldar òg vi å elska kvarandre. … Vi elskar fordi han elska oss først.»[3]

Gud er større enn alt. Han er den som heldt alt oppe. Og i møte med det får vi lov til å ten Gud, og bryte ut i lovsong, ikkje av vår eiga kraft, men i kraft av den nåden Gud gav oss i dåpen. Og det skal vi no få gjere, då vi skal slå opp på nr. 125, for å syngja ein lovsong som er basert på Maria sin lovsong.[4] Men fyrst, ei kort bøn:

Heilage Gud, himmelske Far! Du ville at Son din skule bli sant menneske i Jomfru Maria sitt morsliv. Gjev oss å gjere som Maria; å stille oss til disposisjon for deg, slik at vi kan leve til ære for deg, Far, for Son din, Jesus Kristus, og for Den Heilage Ande, som var, er og vera skal, éin sann Gud frå æve og til æve. Amen.

Noter:

[1] Norsk salmebok 2013, nr. 591: Det skjer et under i verden.

[2] Luk 1,34-35

[3] 1Joh 4,11.19

[4] Norsk salmebok 2013, nr. 125: Guds folk for sin konge skal kveda.

Kristen praksis i ei etterkristen tid

I førre veka skreiv Ottar Myrseth eit innlegg i Dagen der han påpeika at det no er «tida for å lage strategi for kristent liv i den fyrste etterkristne generasjon.» Dette var kontroversielt, og det vart fylgd opp av ein påfylgjande debatt.[1]

Eg skal ikkje her gå inn på sjølve den konkrete debatten, men vil heller ta eit meir generelt blikk på saka. For det fyrste som slo meg når kritikken av Myrseth kom, spesielt den frå biskop Atle Sommerfeldt (som ikkje ser ut til å klare å sjå forbi det faktum at det er Myrseth som har starta debatten), er at det var særs spesielt at ein reagerer så kraftig. For det Myrseth seier er i stor grad det same som vert hevda av dei som forskar på kristent ungdomsarbeid. For ei god innføring i det, kan eg tilrå å lese Bård Norheim si bok Practicing Baptism: Christian Practices and the Presence of Christ (Eugene, OR: Pickwick Publications 2014). Denne er basert på doktorgraden hans. Eit viktig poeng i den boka, og i forskinga på kristent ungdomsarbeid, er at vi ikkje lenger lever i det vi kan kalle eit kristent samfunn. Samfunnet som sådan er ikkje lenger kristent. Vi er ikkje lenger Europas Corpus Christianum, det ein på engelsk kallar Christendom. På norsk har kristendom vorte namnet på religionen som sådan, medan ein på engelsk har gjort ein distinksjon mellom Christendom og Christianity. Dei har nok hatt same tyding ein gong, men målber no to forskjellige ting. Poenget er altså ikkje at kristentrua i seg sjølv er borte, men at vi ikkje lenger kan seie at samfunnet som sådan er kristen. Samfunnet er ikkje lenger Corpus Christianum.

Men dette er kanskje vanskeleg å svelgje for enkelte. I sommar, under den lange bibelsyndebatten, sa Jan-Olav Henriksen at problemet med ein spesifikk kristen etikk, der ein set ein spesifikk standard for kristne, fører til at ein gjer «dette til en etikk som bare gjelder for kristne, og ikke for andre i samfunnet.» Det er underforstått at dette er galt.

Men eg vil heller peike på at dette er heilt på sin plass. Som Dag Øivind Østereng påpeiker, i sitt delvise forsvar av Myrseth, har Den norske kyrkja som samfunnsaktør «langt på veg følgt sekulariseringa. Ho stiller ikkje andre krav til medlemene sine enn at dei er døypte og slik sett er innanfor. Det vert ikkje alltid snakka særleg tydeleg om at det faktisk finst eit kristent liv å leve, og at dette kan vere annleis enn det som er vanleg blant folk flest.»

Det vi ser er altså at ein endar opp med ein slags sekularisert Corpus Christianum, der kyrkja representerer den moderne, demokratiske statsreligionen (med vekt på stat). Her vil eg igjen vise til Norheim, som påpeiker at vi no lever i ei ‘postkristen’ tid (post-Christendom), der vi ikkje kan kvile på det at samfunnet er kristent, og at vi difor må fokusere på Kristi nærver, på kyrkja som eit praksisfelleskap og på det kristne livet som, vel, liv (s.1-15, 113-115, 124-126, 178-189).

Som Stanley Hauerwas påpeiker, må vi som kristne faktisk praktisere.[2] Og det er nettopp det som er kjernen her. Som luthersk prest heldt eg, med referanse til tredje trusartikkel i den apostoliske truvedkjenninga og sjuande artikkel i Confessio Augustana, fast på at kyrkja er samfunnet og forsamlinga av dei heilage, som samlar seg rundt det heilage, både communio sanctorum (samfunnet av dei heilage) og congregatio sanctorum (forsamlinga av dei heilage), både det almenne og konkrete, med vekt på det blant anna Norheim kallar kyrkja sine ‘kjernepraksisar’ (forkynning, dåp, nattverd, bøn, etc.) som kyrkjekonstituerande kyrkjekjenneteikn (notae ecclesiae). Sjå boka Kan tru praktiserast? Teologi for kristent ungdomsarbeid (Trondheim: Tapir Akademisk 2008) og den allereie nemnte doktorgraden hans (spes. s.115-119, 182-186). Han har også skrive kort og enkelt om dette på nettsida Ungdomsarbeid.no.

Norheim skriv i konteksten av ungdomsarbeid, men eg trur dette er appliserbart på kyrkja som sådan. Kjernen i mitt poeng er at kyrkja sitt evangelium er politisk, i ordet rette forstand. Vi er eit samfunn, samfunnet eller forsamlinga av dei heilage (både communio, det ålmenne, og congregatio, det konkrete, lokale). Vi er ikkje ein gjeng lausrivne individ. Ja, du må tru sjølv, ta ansvar sjølv, men som kristen er du framleis del av ein fellesskap, eit folk. Vi er «the true polis,» som den anglikanske pastoren Simon Downham sa når vi besøkte kyrkja hans, St Paul’s Church Hammersmith, under ein studietur på praktikum. Han var dels kritisk til fresh expressions, og sette mellom anna fokus på ekklesiologien, som kan sjåast å vere ‘mangelvare’ i fresh expressions. Som Kristi lekam er kyrkja essensiell i frelsesplanen. Men kyrkja har ein tendens til å verte ‘nedprioritert’ i fresh expressions, og eg trur dei gode ideane vert meir ‘fullenda’ dersom vi, i Downham ord, har «a thick notion of church,» der kyrkja ikkje berre er eit abstrakt omgrep vi kan endre som vi vil.[3] Som kyrkje må vi vere tydelege ute blant folk. Her kan kyrkjebygget vere sentralt. Vi kan sjølvsagt seie at vi ikkje ‘treng’ kyrjebygget, at det ikkje er ein essensiell del av det å vere kyrkje (kyrkja sin esse, hennar eksistens eller vesen), liksom ein familie ikkje ‘treng’ hus eller husvere for å eksistere som familie. Men vi treng det likevel. Kyrkjebygget er ein del av kyrkja sin bene esse, det vi ikkje ‘treng,’ men som er med å byggjer opp under arbeidet og gjer det lettare og/eller betre (bene esse kan omsetjast med ‘velvere’). På same måte som ein plass å bu gjer det mykje enklare, for ikkje å seie, mogeleg å leve som familie.

Den anglo-katolske presten (no biskopen) Philip North påpeiker, i eit foredrag, at kyrkjebygget er eit konkret minne om Kristi nærver i vår midte.[4] Då han heldt foredraget var han ‘Team Rector’ (ein leiande sokneprest) i eit pastoralt team i eit sokn i Nord-London, og arbeidde tett med sin lokale kontekst og fokuserte på den konkrete forsamlinga av dei heilage. Det er viktig at vi jobbar kontekstuelt, og dette inneber, slik eg ser det, at vi har synlege strukturar. Kyrkjebygget gjev folk eit fokuspunkt. Trua er ikkje ‘åndeleg’ i den forstand at vi kan endre på all form utan også å endre på innhaldet.

Men dette er ikkje lenger det same som sivil- eller statssamfunnet som sådan, om det nokon gong har vore det. Vi må, vi hugse på at kyrkja er ein praksisfellesskap som kan, slik Kjøde påpeiker, misse kroppsspråket om det ikkje brukar det. Men denne fellesskapen kan ikkje kan bytast ut med ein kva som helst anna samfunn, inkludert sivilsamfunnet, stat eller kommune.

Noter:

[1] I debatten har vi no fått eit intervju med Myrseth, ei nyansering av Myrseth sine påstandar frå religionssosiologen Olaf Aagedal, nokre avvisingar av Myrseth sine påstandar, støtte til Myrseth frå Dag Øivind Østereng og Rolf Kjøde, endå ei nyansering av Myrseth sine påstandar, ein leiarartikkel der det vert påpeikt at Myrseth verken rosemaler eller svartmaler, og eit nytt innlegg frå Myrseth der han påpeiker at problemet er at vi ikkje traderer trua til neste generasjon.

[2] Sjå bøkene The Peaceable Kingdom: A Primer In Christian Ethics (revised ed. University of Notre Dame Press 1991) og A Community of Character: Toward a Constructive Christian Social Ethic (University of Notre Dame Press 1991), samt den dels kritiske Kelly S. Johnson, «Worshipping in Spirit and Truth,» i festkriftet til Hauerwas (s.300-314), og min dels kritiske bruk av Hauerwas i «Kristen etikk. Er eller bør den vere dygdsetikk?» (Lære og liv 39:2, 2012): 36-42. Sjå også Andrew Davidson & Alison Milbank, For the Parish: A Critique of Fresh Expressions (London: SCM Press 2010): 83-84.211-212.

[3] For ein god, parokial, kritikk av fresh expressions, sjå spes. kap. 3 og 7-9 i Davidson & Milbank, For the Parish: A Critique of Fresh Expressions. Sjå også (den meir positive) Stephen Cottrell, «Letting Your Actions Do the Talking: Mission and the Catholic Tradition,» kap. 5 i Ancient Faith, Future Mission: Fresh Expressions in the Sacramental Tradition, red. Steven Croft, Ian Mobsby & Stephanie Spellers (New York, NY: Seabury Books 2010).

[4] Foredraget heitte «The Church of England: Parochial and Pastoral,» og vart heldt på ein konferanse omkring dei strukturane som opna for at anglikanarar kunne konvertere til Den romersk-katolske kyrkja utan å misse sin identitet. Sjå her og her.

Communio sanctorum

I truvedkjenninga vedkjenner vi at vi trur på «ei heilag, allmenn kyrkje» og «eit samfunn av dei heilage.» Det interessante med uttrykket «eit samfunn av dei heilage» er at den latinske originalen, communio sanctorum, kan vere både hannkjønn, slik at det betyr eit eit samfunn av dei som er heilage, dvs. dei som Gud gjorde heilage i dåpen då han tok dei til seg som sine born, og inkjekjønn, slik at det betyr eit samfunn som samlar seg omkring det heilage, dvs. ordet, dåpen, nattverden, bøna, etc. Men desse to står ikkje i motsetnad til kvarandre. Kyrkja er dei heilage som samlar seg omkring det heilage. Å vere kristen handlar ikkje berre om å vere døypt, det handlar også om å leve i dåpens nåde, og om å møte Gud i det konkrete, og framst av alt dei stadene der han sjølv har gjeve oss.

PSA

A few days ago I came across this meme:

10576916_10204867564401544_5922352001153219165_n

The person who posted it, a woman (that we might call Wendy), said that her atheist brother-in-law posted this on his Facebook page. She said that she found the meme silly. But when you stop to think, and consider the context, it really isn’t that silly.

Wendy is a Catholic, her brother-in-law is atheist. I do not know if he has been Catholic at one time, but this meme perfectly describes classic Reformed soteriology. According to John Calvin, when Christ offered himself on the Cross (and descended into Hell), Christ underwent a ‘switch’ or a ‘transfer of penalty’ (as Kim Fabricius points out).

This theory is often called ‘Penal Substitutionary Atonement’ (PSA), and if that is the context to which the meme points, then this meme is to the point. If Calvin’s theory of a ‘transfer of penalty’ is correct, then the resurrection IS a deal breaker.

But if we read St. Paul, we see that he actually sees Christ as a representative, offering himself as a gift to God, not as a replacement onto which God can inflict punishment. And then the resurrection becomes rather the seal of the deal.