Presten med ‘ryggen til’?

I eit intervju sa Robert Kardinal Sarah, som er prefekt for the Congregation for Divine Worship and the Discipline of the Sacraments at han ynskte at prestar skulle feire messe ad orientem (mot aust/altaret), noko ikkje alle likte, inkludert Vincent Kardinal Nichols, erkebiskopen av Westminster og leiaren i det katolske bispemøtet i England og Wales. Sjå her, her, her og her, spesielt sistnemnde.

I den samanheng tenkte eg at eg kunne poste lesarbrev eg skreiv i tidsskriftet St. Olav, i 2008 (eg trur det var i nr. 4), samt nokre kommentarar etter innlegget.

______________________________

I eit elles interessant innlegg om pavens motu proprio om den gamle ritus spør Peggy Bruce eit lite spørsmål (St. Olav 3/2008): “Vil ikke mange mennesker, ikke bare i utland, føle seg ganske fortapt med messe på latin og presten med ryggen til?”

Fyrste spørsmål er litt rart. Den nye messa er også på latin. Det som har endra seg(?) er at vi no kan feire den på morsmålet vårt (i omsetjing). Dette gjeld så vidt eg veit no også den gamle messa. Vi kan feire den gamle messe på norsk. Eller den nye på latin.

Andre spørsmål er, slik eg ser det, eit feilspor. I Den norske kyrkja har ein feira messe (evkaristi) ad orientem (mot aust) i årevis utan problem. Poenget er ikkje at presten har ‘ryggen til folket,’ men at han har, saman med kyrkjelyden, andletet vendt mot Gud, som tradisjonelt sett er knytt til sola i aust (jmf. Mal 4:2). Det er også viktig å påpeika at messe bør vere teologisk gjennomtenkt, noko den er (både gammal og ny). Men like viktig er det å ha ei gjennomtenkt teologisk oppseding av dei som tar del i liturgien. Slik at ein forstår kva som skjer. Og det skal eg prøve litt på her.

Paven, då han framleis var Kardinal Ratzinger, skreiv at den nye ordbruken (at presten feira ‘mot veggen’ (sic) eller ‘snur ryggen til folk’) er ein indikasjon på at det har “inntruffet en klerikalisering som man aldri har sett maken til tidligere. Nå blir presten til det egentlige holdepunktet for det hele. Alt avhenger av ham. Man må tydelig se ham, ta del i hans handlinger, svare ham – hans kreativitet bærer det hele.” (Liturgiens ånd, St. Olav 2001, s. 56-57)

Kva er eigentleg evkaristien? Vi les i Matt 26:28 at i evkaristien vert Herrens blod “aust ut for mange så syndene blir tilgjevne.” Evkaristien er altså eit offer der Kristus gjev seg forikkje til – oss, til Faderen. Det er ein representasjon av krossofferet, og skal difor feirast mot Gud. Kommunionen og måltidsaspektet kjem etterpå. Paulus kallar altaret for ‘Herrens bord,’ noko vi elles ser brukt om offeraltara i GT (jmf. Mal 1:7). I GT var matoffera, sjølv når folket tok del i det, ‘Guds mat’ (jmf. 3Mos 21:6, 22:25; Esek 44:15f) – og difor bør presten, saman med kyrkjelyden, feire evkaristien ad orientem, mot aust, med Gud i fokus. “For eg vil ha truskap, ikkje slaktoffer, gudskjennskap heller enn brennoffer.” (Hos 6:6, jmf. 1Sam 15:22).

Slik som Ratzinger sa det: “[Vi følger] det gamle bønnerop som stod ved terskelen til eukaristien: «Conversi ad Dominum» – vend dere mot Herren. Så ser vi sammen på ham hvis død fikk tempelforhenget til å revne – på ham som står foran Faderen for oss, og som tar oss i sine armer og gjør oss til det nye levende tempel. Til de virkelig absurde fenomener i de siste tiår regner jeg dette at man kan sette korset til side for å frigjøre blikket mot presten. Virker korset forstyrrende i eukaristien? Er presten viktigere enn Herren? (…) Herren er den vi forholder oss til. Han er historiens oppgående sol.” (Liturgiens ånd, s. 59-60)

______________________________

Det eg skreiv i dette innlegget tok altså utgangspunkt i den romersk-katolske messa, og dermed snakka eg sjølvsagt om messa som eit offer. Ein del lutheranarar vil nok ikkje like denne type språkbruk, men eg meiner at ad orientem likevel er betre, også innanfor ein luthersk kontekst. (Sjølv meiner eg at tanken om nattverden som offer ikkje nødvendigvis er eit probem innan luthersk tenking. For dette, sjå masteroppgåva mi, samt dette, dette og dette innlegget.)

Men dette handlar i hovudsak om kva det er vi vil seie med liturgien. For ei tid tilbake snakka eg med ein som meinte at vi, i Dnk, burde gå bort frå at presten står ad orientem, retta mot aust/altaret, under bønene, inkludert nattverdbøna, slik det er no i dei fleste kyrkjer, spesielt eldre,[1] og innføre versus populum, retta mot folket, slik det er i mange nye kyrkjer). Grunnen var at det kommuniserte mykje betre å stå vendt mot kyrkjelyden. Men det virkar for meg som at det går inflasjon i kommunikasjonsomgrepet. Spørsmålet bør vel ikkje vere om det kommuniserer, men kva det kommuniserer. Problemet er at ein ofte seier at noko ‘kommuniserer betre’ når ein eigentleg meiner ‘folk høyrer oss betre’ eller ‘eg kan sjå folk.’ Men det kommuniserer ikkje nødvendigvis betre, det kommuniserer berre annleis.

Spørsmålet vi må spørje er kva vi vil kommunisere i og med liturgien, for deretter å la liturgien kommunisere dette. Eg vil seie at vi med bønene primært ynskjer å be til Gud, men at vi, sekundært, også ynskjer å kommunisere visse ting for dei menneska, kristne så vel som ikkje-kristne, som er til stades. Mellom anna ynskjer vi å kommunisere at det vi gjer er ei bøn til Gud, at Gud er utanfor oss, over oss, annleis enn oss (altså transcendent), og at den bøna som vert beden, den ber vi saman, sjølv om det kan vere at det berre er éin person (t.d. presten, klokkaren, ein konfirmant, etc.) som seier orda. Dette meiner eg vert best kommunisert på den klassiske måten, gjennom ei rekkje symbol: (1) Den som seier fram bøna, samt alle andre i gudstenesta,[2] bør vere retta mot noko som ikonisk representerer Gud (altaret, eit krusifiks, eit eller fleire ikon, etc.), då vi vanlegvis rettar oss mot den vi snakkar til. (2) Bøneretninga bør vere retta ut frå dei som ber (t.d. framover mot altaret) for å understreke det transcendente, det framande. (3) Alle bør stå same vegen, mot altaret (og på same side som altaret) for også å understreke at vi ber saman.

Elles er det jo også eit poeng i klassisk teologi at gudstenesta i hovudsak er retta mot Faderen, ved Sonen, i Anden. Difor vil mange av argumenta for versus populum (kontra ad orientem) vere mangefulle, m.a. det at vi alle er samla rundt Jesus. For i messa sin logikk og oppbygning er ikkje Jesus fokuspunktet, men den som fokuserer. Han er celebrant, ikkje primært den som vert ‘celebrert.’ Han er subjektet i handlinga, og ikkje primært objektet.[3] Han er den som ber seg fram (den vi rettar bøna fram ved), i Anden (den vi rettar bøna fram i), til Faderen (den vi rettar bøna fram til). Her vil eg tilrå å lese Cyprian Vagaggini si bok Theological Dimensions of the Liturgy (Collegeville, MN: Liturgical Press 1976), eller rett og slett ein av bloggpostane til Fr. Thomas Kocik på New Liturgical Movement, «The End of Orientation» (23.02,2011).

Noter:

[1] Her bør det presiserast at innsetjingsorda aldri oppetter historia har vore tolka som noko sagt til kyrkjelyden, men som ein del av nattverdbøna, retta mot Gud Fader. Vi finn ingen liturgiar før reformasjonen der nattverdbøna ikkje er retta mot Gud Fader, og i dag finn vi det heilt tydleg i den romersk-katolske liturgien, her frå nattverdbøn 1: “Dagen før han led, tok han brødet i sine hellige og ærverdige hender, løftet sine øyne \emph{mot himmelen til deg, Gud, sin allmektige Fader}, takket og velsignet, brøt brødet, gav det til sine disipler og sa…”

Men dette finn vi ikkje berre i den romersk-katolske liturgien, men også i liturgien til Church of England, i \emph{Common Worship}. I samtlege av nattverdsbønene står det slik: “…who who, in the same night that he was betrayed, took bread \emph{and gave YOU thanks}…” Her ser vi at verba er ein integrert del av nattverdbøna, retta mot Faderen. Dette er ikkje eit særtilfelle for dei høgkyrkjelege i Church of England, men den offentlege liturgien. Og dette i ei kyrkje vi i Den norske kyrkja står i fullstendig kommunion med.

[2] Med ‘gudsteneste’ meiner eg meir enn berre messa.

[3] Han er også objekt, men i kraft av sin guddom, og ikkje ut frå messa sin logikk og oppbygning.

Tankar etter aposteldagen

I går (26. juni 2016) feira vi aposteldagen i Den norske kyrkja. Den låg tett opp til minnedagen for Peter og Paulus, som er no på onsdag (29. juni), og preiketeksten var teksten frå Apostelgjerningane, om Pauli omvending (Apg 9,1-19). Eg hadde to gudstenester i går; ein familiegudsteneste med fire dåp og vigsel, og ein gudsteneste på speidarleir. Så fokuset vart på å snakke litt om Paulus sitt liv, og om det at nokon tok Paulus sitt oppdrag og reiste til Norge for å forkynne for ‘heidningane.’[1] Begge stadene eg hadde gudstenester i går er gamle kyrkjestader, Rosendal og Ænes, med kyrkjer – Kvinnherad kyrkje og Ænes kyrkje – frå omlag midten av 1200-talet.

Men i dag vil eg gjerne reflektere litt vidare på aposteldagen, og kva det vil seie at vi trur på «éi, heilag, katolsk og apostolisk kyrkje,» for å sitere Den nikenske truvedkjenninga. Det fyrste vi må understreke er at ordet ‘apostel’ rett og slett betyr ‘utsending.’ Det betyr ikkje berre at apostelen – eller ein av hans etterfylgjarar, om det er biskopar eller prestar – skal vidarebringe nyhende (i dette tilfelle ‘gode nyhende,’ evangeliet), men også at apostelen er sendt ut av ein annan enn seg sjølv. Apostelen er altså autorisert, og har som oppdrag å forkynne det han har fått, eller «den trua som ein gong for alle er overgjeven til dei heilage,» for å bruke vendinga frå Judas brev, v.3. Det var altså ikkje kven som helst som sa noko, men dei som var blitt autorisert for oppgåva. Dette ser vi også i det som var gårsdagens evangelietekst (Mark 3,13-19). Der les vi om at Jesus valt seg ut dei tolv apostlane, og at alle er nemnd med namn. Vi høyrde om Simon, som Jesus kalla Peter, om brørne Jakob og Johannes, om Andreas, Filip og Bartolomeus, om Matteus, Tomas og Jakob, om Taddeus, Simon Kananeos og Judas Iskariot, som seinare skulle svike Jesus. Grunnen til denne oppramsinga av namna er for å stadfeste at det var desse, og ikkje andre, som var apostlane. Dei reiste ikkje berre rundt på eige påfunn. Dei var utsendingar. Eg likar å samanlikne dei, og andre med liknande autorisasjon,[2] med postbod. Eit postbod er autorisert til å gå rundt med posten, men ikkje til å endre den. Postbodet opnar ikkje breva for å pynte på språket, leggje til litt her og der, rette skrivefeil, ta ut ein setning, osv. Nei, han leverer posten slik han får den. Når vi har fått evangeliet må vi forkynne det klårt og reint. Evangeliet er større enn meg, det er større enn oss. For evangeliet er Gud sjølv, som kom til oss i kjøt og blod. Evangeliet er Kristus, og det er han vi skal forkynne. Vi skal forkynne ordet, Guds ord, evangeliet. Ikkje prestens ord, men Guds ord. Men sjølvsagt vil mi forkynning bere preg av den eg er. Difor er det viktig, veldig viktig, at eg heile tida prøver meg sjølv, og ser om det eg forkynner, eller skal forkynne, faktisk er i tråd med det Herren har gitt oss. For eg forkynner på vegne av Jesus.

Som kyrkje må vi ha ein gjennomtenkt embetsteologi, noko som ikkje kan ikkje kan reduserast til forkynninga. Det må inkludere liturgien (spes. bønene) og salmane, samt sakramenta. Trua er gitt oss utanfrå, og dei med forkynneroppgåve har fått eit ytre kall.[3] Og dette heng saman med nådemidla. I Confessio Augustana (CA) IV les vi om rettferdiggjeringa, og om den rettferdigjerande trua. Og så står det vidare, i art. V (mine uthevingar):[4]

For at vi skal koma til denne trua, er det skipa ei teneste med å læra evangeliet og gje sakramenta. For med Ordet og sakramenta som middel vert Den Heilage Ande gjeven, han som verkar trua, kvar helst og når Gud tykkjer om det, i dei som høyrer evangeliet, nemleg at Gud, ikke for våre fortenester skuld, men for Kristi skuld, rettferdiggjer dei som trur at dei vert tekne til nåde for Kristi skuld … Dei [lutherske kyrkjelydane] fordømer gjendøyparane og andre, som meiner at Den Heilage Ande kjem til menneska utan det ytre ordet, ved deira eigne førebuingar og gjerningar.

Det vi ser er altså at vi finn frelse ved trua som er gitt oss ved Den Heilage Ande, som igjen er gitt oss i og med nådemidla – ved ordet, dåpen og nattverden. Den staden der dette vert gjeve til oss er kyrkja – forsamlinga av dei heilage – som samlar seg rundt nådemidla (jf. CA VII). Og dei som har fått ansvaret for å forvalte dette er dei som er ‘retteleg kalla’ – ved kall og ordinasjon (CA XIV).

Det er viktig å understreke at dette ikkje betyr at vi hevder at Den Heilaga Ande ikkje kan kalla på folk eller koma til folk utan gjennom nådemidla. «Anden blæs dit han vil» (Joh 3,8). Men det betyr at han har gitt oss ein ‘primærveg.’ Ordet er ikkje ‘magisk’ – det er ord på ei side – men det virkar likevel til frelse, slik Paulus understrekar i Rom 10,14-17 (mine uthevingar):

Men korleis kan dei kalla på ein som dei ikkje trur på? Og korleis kan dei tru på ein som dei ikkje har høyrt om? Og korleis kan dei høyra utan at nokon forkynner? Og korleis kan dei forkynna dersom dei ikkje blir utsende? Som det står skrive: Kor vakre dei er, føtene til dei som kjem med gledebod! Men ikkje alle var lydige mot evangeliet. Jesaja seier: Herre, kven trudde bodskapen vår? Så kjem då trua av bodskapen ein høyrer, og bodskapen kjem ved Kristi ord.

Her ser vi at Paulus understreker at trua kjem gjennom eit nådemiddel – ordet – gjeve av nokon som forkynner, nokon som er kalla til å forkynne (jf. CA V, VII, XIV). Poenget er altså at ifylgje luthersk lære er nådemidla den primære måten Gud møter sitt folk. Gjennom ordet, bodskapen, kjem trua, gjennom dåpen vert vi innlemma i kyrkja, og gjennom nattverden vert vi halde oppe i ei sann tru til det evige liv.

Det er dette det handlar om når vi seier at vi trur på ei apostolisk kyrkje. Vi trur på ei kyrkje med ein Herre som har autorisert apostlar, biskopar, prestar, osv. til å forkynne sitt evangelium klårt og reint. Og det må vi halde fram med. For vi har «éin Herre, éi tru, éin dåp» (Ef 4,5).

Noter:

[1] Eg var påpasseleg å understreke at ordet ‘heidning’ ikkje nødvendigvis betyr ‘ugudeleg’ eller ‘ond,’ men rett og slett ‘ikkje-jødisk.’ Det er snakk om folkeslaga rundt om i verda. Og i nyare omsetjingar av Bibelen er det jo nettopp dette som kjem fram. Der har ein omsett det greske ordet ἔθνος (ethnos) med ‘folkeslag,’ som også strengt tatt er ei meir korrekt omsetjing av det greske ordet.

[2] Altså ordinasjon. Om dette, sjå her, her og her.

[3] Sjå Confessio Augustana V, XIV, jf. Johann Anselm Steiger, «The communicatio idiomatum as the Axle and Motor of Luther’s Theology» (Lutheran Quarterly 14, 2000): 131 (125-158); Knut Alfsvåg, «På Luthers vis: Om den sakssvarende bibellesnings forutsetninger og implikasjoner» (Theofilos Supplement 7:1, 2015): 33-44; Ådne Njå, «Messen som Guds nåde og Kirkens takksigelse: En refleksjon over Luthers messeforordninger med et drøftende sideblikk på liturgi- og trosopplæringsreformen i Den norske kirke,» i «Hva betyr det?» Luthers katekisme i trosopplæringen, red. Knut Alfsvåg & Joar Haga (Oslo: IKO, Prismet bok 2013):192-195 (185-202); John T. Pless, «Toward a Confessional Lutheran Understanding of Liturgy» (Logia 2:2, 1993): 9-12. For nokre tankar omkring embetet, sjå Dag Øivind Østereng, «Kirkelig fellesskap – med hvem – om hva?» (foredrag til innleiing ved seminar på Fjellhaug, 14. februar 2007), samt Bjarne O. Weider, Kallet og tjenesten: Pastoralteologiske prinsippspørsmål (Oslo: Lutherstiftselsen): 9-61.

[4] Eg nyttar meg av omsetjinga til Arve Brunvoll, i Vedkjenningsskriftene åt Den norske kyrkja (Ny omsetjing med innleiingar og notar. Oslo: Lunde 1979).

Forkynne som før?

I gårsdagens utgåve av Dagen (13.04.2016) er eg dels sitert: «Kjetil Kringlebotten, sokneprest i Kvinherad, spør seg hvor troverdig forkynnelsen blir når man ikke har en kirke som backer en opp. Og hva skal han egentlig undervise konfirmantene?» Måten sitatet er oppbygd på, for det til å høyre ut som at dette berre handlar om støtte. Det kan vere fordi Dagen, eller journalisten, nok har eit meir lågkyrkjeleg utgangspunkt. Poenget mitt er ikkje berre at kyrkja skal ‘backe meg opp,’ men at forkynninga mi må vere forankra i kyrkja. Bjørgvin biskop Halvor Nordhaug tek også opp dette, i eit innlegg i Bergens Tidende: «Kirkmøtet slår også fast at alle fortsatt skal kunne formidle sitt syn i undervisning og forkynnelse. Dette er egentlig en selvsagt ting, men flere konservative prester har vært opptatt av å få et forpliktende utsagn fra Kirkemøtet om akkurat dette.»

Men dette er litt misforstått. Poenget er ikkje at eg skal kunna forkynne klassisk kristendom. Sjølvsagt kan eg det. Poenget er at når kyrkja har ny lære kan eg ikkje forkynne det klassiske synet på ekteskapet som kyrkja si lære og som representant for kyrkja. Dette er altså eit kommunions- og lærespørsmål. Ein prest kan forkynne mykje, men han er ordinert for å forkynne kyrkja si lære som kyrkja sin representant. Så med ny lære vil det bli umogeleg å forkynne ut frå ordinasjonsløftet.

Det vi treng, og som er sagt heile tida, er alternativt tilsyn. For når liturgien er klar, så er skismaet eit faktum.

«Formuleringane i dåpsliturgien må kommunisere med dei som ber borna til dåpen.»

Denne er også publisert på Verdidebatt.

Sitatet i overskrifta er henta frå dette innlegget av Hallgeir Elstad, og det eg skriv nedanfor er dels basert på mine kommentarar der. Elstad er professor ved Det teologiske fakultet, UiO, og skriv eit innlegg omkring revisjonen av dåpsliturgien. Han skriv at mange synst at «den gjeldande dåpsliturgien frå 2011 ikkje fungerer godt,» at han «blir opplevd som for ordrik, gjentakande og tung – og for lang.» (Eg er nok kanskje i mindretal som ein av dei som meiner den ikkje er for ordrik.) Men Elstad er meir interessert i den teologiske kritikken, og der er eg samd. Men det stoppar omtrent der.

Elstad synst at framlegget til revisjon har mange utfordringar, og at hovudutfordringa er «korleis ein formulerer mottakinga til dåp, og den dåpsteologien som ligg til grunn.» Måten vi byrjar dåpsliturgien på, og tek imot dåpsfamiliane, er viktige, og han legg til sitatet i overskrifta: «Formuleringane i dåpsliturgien må kommunisere med dei som ber borna til dåpen.» Dette er eg samd i, men eg vil fyrst stoppe opp her. For kva meiner Elstad med denne formuleringa? Det virkar for meg som at det går inflasjon i kommunikasjonsomgrepet. Spørsmålet bør vel ikkje vere om det kommuniserer, men kva det kommuniserer. Her kan eg ta eit døme, til illustrasjon. Eg samtale med ein om liturgien, og han ville gjerne at vi i Dnk skal gå bort frå den praksis vi i dag har i mange, for ikkje å seie dei fleste, kyrkjer, at presten er vendt mot altaret under bønene, inkludert under nattverdbøna.[1] Grunnen var at det kommuniserte mykje betre å stå vendt mot kyrkjelyden. Men problemet er at ein ofte seier at noko ‘kommuniserer betre’ når ein eigentleg meiner ‘folk høyrer oss betre’ eller ‘eg kan sjå folk.’ Men det kommuniserer ikkje nødvendigvis betre, det kommuniserer berre annleis.

Spørsmålet vi må spørje er kva vi vil kommunisere i og med liturgien, for deretter å la liturgien kommunisere dette. Her kan vi, for å vere i illustrasjonen omkring bøneretninga, som har vore under diskusjon dei siste åra (om det bør vere ad orientem, retta mot aust/altaret, slik det er no i dei fleste kyrkjer, spesielt eldre, eller om det skal vere versus populum, retta mot folket, slik det er i mange nye kyrkjer). Eg vil seie at vi med bønene primært ynskjer å be til Gud, men at vi, sekundært, også ynskjer å kommunisere visse ting for dei menneska, kristne så vel som ikkje-kristne, som er til stades. Mellom anna ynskjer vi å kommunisere at det vi gjer er ei bøn til Gud, at Gud er utanfor oss, over oss, annleis enn oss (altså transcendent), og at den bøna som vert beden, den ber vi saman, sjølv om det kan vere at det berre er éin person (t.d. presten, klokkaren, ein konfirmant, etc.) som seier orda. Dette meiner eg vert best kommunisert på den klassiske måten, gjennom ei rekkje symbol: (1) Den som seier fram bøna, samt alle andre i gudstenesta,[2] bør vere retta mot noko som ikonisk representerer Gud (altaret, eit krusifiks, eit eller fleire ikon, etc.), då vi vanlegvis rettar oss mot den vi snakkar til. (2) Bøneretninga bør vere retta ut frå dei som ber (t.d. framover mot altaret) for å understreke det transcendente, det framande. (3) Alle bør stå same vegen, mot altaret (og på same side som altaret) for også å understreke at vi ber saman.

Elles er det jo også eit poeng i klassisk teologi at gudstenesta i hovudsak er retta mot Faderen, ved Sonen, i Anden. Difor vil mange av argumenta for versus populum (kontra ad orientem) vere mangefulle, m.a. det at vi alle er samla rundt Jesus. For i messa sin logikk og oppbygning er ikkje Jesus fokuspunktet, men den som fokuserer. Han er celebrant, ikkje primært den som vert ‘celebrert.’ Han er subjektet i handlinga, og ikkje primært objektet.[3] Han er den som ber seg fram (den vi rettar bøna fram ved), i Anden (den vi rettar bøna fram i), til Faderen (den vi rettar bøna fram til). Her vil eg tilrå å lese Cyprian Vagaggini si bok Theological Dimensions of the Liturgy (Collegeville, MN: Liturgical Press 1976), eller rett og slett ein av bloggpostane til Fr. Thomas Kocik på New Liturgical Movement, «The End of Orientation» (23.02,2011).

Viss vi skal overføre dette poenget med kommunikasjon på det aktuelle tilfellet, dåpsliturgien, kan vi seie at kyrkja må spørje seg: korleis kan vi, i dåpsliturgien, kommunisere dåpens innhald, slik denne kjem til uttrykk i Skrift og vedkjenning? Og då kjem vi tilbake til Elstad.

Elstad reagerer nemleg på innleiinga til dåpen:

Dåpsbarn og dåpsfamiliar blir i framlegget møtt med desse orda: «I dåpen får vi del i Jesu Kristi siger over vondskap, synd og død». Så følgjer Joh 3,16: «For så elska Gud verda at han gav Son sin, den einborne, så kvar den som trur på han, ikkje skal gå fortapt, men ha evig liv.»

Dette fungerer, for å seie det mildt, dårleg. Det ligg nær å tolke­ dette slik at dåpsbarnet representerer «vondskap, synd og død», og at barnet vil gå fortapt utan dåpen (jfr. bibelverset). Dette er problematisk både pedagogisk og teologisk. Barnet blir i desse formuleringane ikkje sett som Guds barn i utgangspunktet, det er noko det må bli.

Det må vere viktig å halde fast på at barnet er Guds barn frå fødselen av. Barnet blir motteken til dåp i kyrkja fordi det er skapt av Gud. I dåpen feirar vi livet i takk og i glede over «livets under». Derfor må mottakinga til dåp skje med eit skapingsteologisk utgangspunkt.

Han argumenterer vidare for at «skapingsperspektivet må kome først – så frelsa,» for så å vise til at dette er «den rekkjefølgja vi finn i Genesis, i den første skapingsforteljinga. Gud skapte verda – og mennesket – og såg at det var godt. Skapinga, det allmenne, er utgangspunktet for dåpen.» Men dette ser vi ikkje i utkastet til dåpsliturgi, seier Elstad, for der «er det derimot behovet for frelse som først blir kommunisert.» Han ynskjer difor at «Joh 3,16 blir teken ut av dåpsliturgien,» av dei nemnte grunnar og fordi den ikkje var der før 1981. Så avsluttar han slik:

I mottakingsdelen av liturgien treng vi derimot formuleringar som har ei tydeleg skapingsteologisk fundering – fordi skapinga alltid er først. «Og Gud såg at det var godt.»

Det fyrste som slår meg er at Elstad ikkje tek inn poenget med at vi ikkje lenger eksisterer i paradistilstanden, der det skapte tilveret var godt, eller ‘overlag godt.’ Dette gjennomsyrer heile argumentasjonen. Og vidare ser vi jo, som ein konsekvens, at det Elstad kjemper for ikkje kommuniserer dåpens innhald, slik denne kjem til uttrykk i Skrift og vedkjenning. For dersom vi vil kommuniserer det kyrkja faktisk lærer om dåpen, må må jo vi må ha ein dåpsliturgi der det er «behovet for frelse som først blir kommunisert.» Dette kan illustrerast gjennom å sjå kva som faktisk blir sagt om dåpen.

Kva seier Bibelen om dåp? Dette er eit altfor stort spørsmål å analysere og drøfte her, men nokre vers er på sin plass. Eg vil sjå på Joh 3, Rom 6 og 1Pet 3.

I Joh 3,1-21 (der vi finn konteksten for det det verset Elstad vil fjerne frå dåpsliturgien) ser vi at Jesus seier «sanneleg, sanneleg, eg seier deg: Den som ikkje blir fødd på nytt, kan ikkje sjå Guds rike.» (v.3) Nikedemus skjønar det ikkje, og lurer på korleis «ein som er gammal» kan «bli fødd,» då ein jo ikkje kan «koma inn i morslivet igjen og bli fødd andre gongen.» (v.4) Jesus svarar: «Sanneleg, sanneleg, eg seier deg: Den som ikkje blir fødd av vatn og Ande, kan ikkje koma inn i Guds rike.» Så legg han ut om dette, og kjem inn i ein diskusjon som kulminerer i nettopp Joh 3,16, noko som fortel oss at dette verset må tolkast i lys av det Jesus seier. «Den som ikkje blir fødd på nytt, kan ikkje sjå Guds rike.» Det er altså ikkje nok berre å vera skapt og født, slik Elstad meiner.

Vidare har vi Rom 6,1-11, der Paulus uttrykker Paulus seg heilt konkret om kva dåpen handlar om. Og det er nettopp «Jesu Kristi siger over vondskap, synd og død» som er utgangspunktet, og det vi vert deltakarar i:

1 Kva skal vi då seia? Skal vi halda fram i synda så nåden kan bli så mykje større? 2 Langt ifrå! Korleis kan vi som har døydd bort frå synda, framleis leva i henne? 3 Eller veit de ikkje at alle vi som vart døypte til Kristus Jesus, vart døypte til døden hans? 4 Vi vart gravlagde med han då vi vart døypte med denne dåpen til døden. Og slik Kristus vart oppreist frå dei døde ved sin Fars herlegdom, skal vi òg vandra i eit nytt liv. 5 Har vi vakse saman med Kristus i ein død som er lik hans, skal vi òg vera eitt med han i ei oppstode som er lik hans. 6 Vi veit at vårt gamle menneske vart krossfest med han, for at den kroppen som er underlagd synda, skulle gjerast til inkjes og vi ikkje lenger skulle vera slavar under synda. 7 For synda har ikkje lenger nokon rett over den som er død. 8 Men er vi døde med Kristus, trur vi at vi òg skal leva med han. 9 Vi veit at når Kristus er oppreist frå dei døde, då døyr han ikkje meir, for døden har ikkje lenger makt over han. 10 Døden han døydde, den døydde han for synda, éin gong for alle, men livet han lever, det lever han for Gud. 11 På same måten skal de rekna dykk som døde for synda, men levande for Gud i Kristus Jesus.

Her ser vi altså at dåpens primære funksjon ikkje berre er å føre den døypte inn i kyrkja, men å gje den døypte «del i Jesu Kristi siger over vondskap, synd og død.»

Vidare har vi 1Pet 3,18-22. Her ser vi igjen at dåpens kontekst er frelse frå synd. Arken, altså Noahs ark, vert brukt som eit bilete: «I henne [arka] vart nokre få menneske, åtte i talet, frelste gjennom vatn. Dette er eit bilete på dåpen, som no frelser dykk òg.» (v.20b-21a) Dåpen handlar altså her primært om frelse frå synd.

Viss vi går vidare til vedkjenningsskriftene, endrar ikkje biletet seg. I Den norske kyrkja har vi fem vedkjenningsskrifter; Den apostoliske truvedkjenninga (Apostolikum), Den nikenske truvedkjenninga (Nikenum), Den athanasianske truvedkjenninga (Athanasianum), Confessio Augustana (CA) og Luthers vesle katekisme (katekisma).[4] I Apostolikum og Athanasianum står det ikkje noko direkte om dåp, men i Nikenum vedkjenner vi «éin dåp til forlating for syndene.» I CA IX står det om dåpen at «han er naudsynleg til frelse, og at Guds nåde vert boden fram [lat. offeratur] ved dåpen, og at borna bør døypast, dei som vert mottekne i Guds nåde, når dei ved dåpen er overgjevne til Gud.» Og i katekisma står det, som svar på kva dåpen «gjev eller gagnar,» at den «verkar forlating for syndene, frelser oss frå døden og djevelen, og gjev æveleg sæle til alle som trur det.»

Vi ser altså at ut frå vedkjenninga er frelsesperspektivet det sentrale og primære i dåpen. Og det same ser vi i Bibelen. Dette er altså omlag det motsette av det Elstad seier. Når vi legg vekt på dåpen som frelsande, og les Joh 3,16 i samband med dåpens innleiing, kommuniserer vi innhaldet i det Skrift og vedkjenning seier om dåpen. Viss vi ikkje gjer dette, eller noko liknande, kommuniserer vi ikkje innhaldet i det vedkjenninga seier om dåpen. Elstad tek her rett og slett feil, og ein kan byrje å lure på om han kanskje heller hadde kjent seg heime i ei metodistisk kyrkje, der ein meiner at borna er Guds born (i den fullstendige meining) også før dåpen, sjølv om desse heller ikkje grunngjev dette skapingsteologisk (med ut frå nåden).

Så vi må halde fast, i innleiinga til dåpshandlinga, på at vi døyper alle – born, unge og vaksne – for at dei skal få «del i Jesu Kristi siger over vondskap, synd og død,» og at dette er grunnfesta i sentrum i vår tru: «For så elska Gud verda at han gav Son sin, den einborne, så kvar den som trur på han, ikkje skal gå fortapt, men ha evig liv.»

Noter:

[1] Her bør det presiserast at innsetjingsorda aldri oppetter historia har vore tolka som noko sagt til kyrkjelyden, men som ein del av nattverdbøna, retta mot Gud.

[2] Med ‘gudsteneste’ meiner eg meir enn berre messa.

[3] Han er også objekt, men i kraft av sin guddom, og ikkje ut frå messa sin logikk og oppbygning.

[4] Sjå Kong Christian Den Femtis Norske Lov, bok 2, kap. 1, som er å finne i Lovsamling for Den norske kirke (7. reviderte utg. Oslo: Kirkerådet): 17. Eg nytter meg her av omsetjinga til Arve Brunvoll i Vedkjenningsskriftene åt Den norske kyrkja (Ny omsetjing med innleiingar og notar. Oslo: Lunde 1979).