Kva vil det seie å vere ‘høgkyrkjeleg’ i ein luthersk kontekst?

I høve femtiårsjubileet for Gran-stevnet førre helg, 6.-8. januar 2017, og den triste nedlegginga av Kyrkjeleg fornying, vil eg skrive litt om kva det vil seie å vere ‘høgkyrkjeleg,’ i ein luthersk kontekst. Mange vil nok assosiere denne termen med eit snev av høgkultur – med raudvin, sigarar, klassisk musikk, osv. Og i mange tilfelle er dette ein heilt korrekt observasjon. Men det er ikkje det som er meint med ‘høgkyrkjeleg,’ heller ikkje i ein luthersk kontekst. Heilt kort vil eg seie at å vere høgkyrkjeleg handlar om kva ekklesiologi (lære om kyrkja) vi har, kva embetssyn vi har og kva liturgisyn vi har. He vil eg kort sjå på dei to siste.

Som utgangspunkt vil eg ta for meg eit sitat frå den tyske (dåverande lutherske, no romersk-katolske) teologen Reinhard Hütter: «Faith is to be understood rather as vita passiva, as a bios grounded in God’s salvific activity, a bios that rather than appearing in an abstract sense is grounded in and bound to specific activities of actualization.»[1] Her ser vi to sentrale poeng; at trua, om enn medviten og fri, i sin essens er passiv, mottakande, eller å gripe det å la seg gripe, for å vise til den tyske lutherske teologen Johann A. Steiger,[2] og at ho ikkje er abstrakt, ‘inderleg’ eller utelukkande intellektuell, men forankra i «specific activities of actualization.» Det er her vi finn kjernen i ein høgkyrkjeleg lutherdom.

For å ta for oss embetssynet må vi fyrst spørje kvifor vi har eit embete. Som gode lutheranarar går vi difor til Confessio Augustana V, og der les vi at embetet eksisterer for at folk skal få del i nådemidla – i (forynninga av) ordet og i sakramenta. «For,» står det, «med Ordet og sakramenta som middel vert Den Heilage Ande gitt, han som verkar trua.» Gud verkar altså trua i oss gjennom nådemidla, forvalta ved folk som er sett til dette, slik vi t.d. ser i Rom 10,14-17. Vi treng altså nådemidla. Og dette heng saman med det heilt grunnleggjande poenget; at trua er gitt oss utanfor oss sjølve, og at trua er passiv, mottakande. Dette krev ein gjennomtenkt embetsteologi, nettopp fordi det at forkynninga kjem utanfrå, frå folk som har fått eit ytre kall, heng saman med trua sin passive karakter.[3]

Evangeliet målber noko gitt, ikkje noko vi har oppnådd ved eigne krefter, og det blir forvalta og gitt av nokon som ikkje har teke ansvaret basert på eigen autoritet, men gjennom eit ytre kall og vigsling, jf. Confessio Augustana XIV: «[I] kyrkja bør ingen læra offentleg eller forvalta sakramenta utan at han er retteleg kalla.» Det høge embetssynet handlar ikkje om klerikalisme eller maktmisbruk, men om evangeliets ytre karakter. Det er sjølvsagt dømer på nettopp klerikalisme og maktmisbruk i historia, og i vår tid, men det betyr at presten heile tida må bli minna om at han er ordinert til teneste. Eit embete er ei teneste. I Confessio Augustana, art. V, står det Amt (‘embete’) på tysk og ministerium (‘teneste’) på latin. Men dette ser vi også på det sekulære området. I England og USA, t.d., blir embetsmenn kalla civil servants. Vidare bør det påpeikast at embetet ikkje kan reduserast berre til preika. Det må inkludere liturgien (spes. bønene) og salmane, samt sakramenta, og det kjem vi inn på no.

Når det gjeld liturgien bør det seiast at det ofte heng eit visst snev av høgkultur, at liturgien må vere av høg kvalitet, t.d, men det er faktisk fullt mogeleg å vere for høg kvalitet i liturgien, og glad i såkalla høgkyrkjelege uttrykk, men likevel ha eit essensielt lågkyrkjeleg liturgisyn. Eit døme på dette finn vi i eit intervju med Gyrid Gunnes i studentavisa Universitas, etter at ho hadde arrangert ei ‘snømesse’ der ‘nattverdselementa’ ikkje var brød og vin, men snø og isvatn. Der sa ho: «Liturgien er et kunstnerisk uttrykk man kan eksperimentere med.» Eit kunstnerisk uttrykk kan vere av særs høg kvalitet og kvalifisere som såkalla høgkultur, men det er altså ikkje det vi meiner med eit høgkyrkjeleg syn på liturgien. Dette heng også saman med det at evangeliet er noko utanfor oss, og her ser vi den andre sida av sitatet frå Hütter; at trua er «grounded in and bound to specific activities of actualization.» Legg merke til det viktige ordet ‘specific.’ I eit høgkyrkjeleg liturgisyn er det ikkje berre sentralt og viktig at vi har liturgi, eller at denne er vakker og fin, men at det er ein gitt liturgi som ikkje er forankra i oss sjølve og vår kreativitet – sjølv om Gud sjølvsagt bruker oss og evnene våre – men i Kristus sjølv og det han konkret gir oss gjennom kyrkja. Igjen heng det saman med trua sin passive og reseptive karakter. Det vi gjer som kristne er noko som er gitt oss. Når vi ber, så er det fordi Gud ber i oss ved sin Heilage Ande. Når vi gjer gode gjerningar så er det fordi «vi er [Guds] verk, skapte i Kristus Jesus til gode gjerningar som Gud på førehand har lagt ferdige så vi skulle vandra i dei» (Ef 2,10). Og når vi lovsyng så er det fordi Gud har lagt lovsongen ned i oss.

Dette synet på liturgi er også spesielt idet vi må seie at det umogeleggjer eit skarpt skilje mellom lære og liv, spesielt mellom lære og liturgi, og at det held fast på at det i stor grad er praksisen, spesielt liturgien, som er viktigast, slik Knut Alfsvåg påpeiker:

At måten troen formidles og manifesteres på er en del av dens innhold, betyr at for en luthersk spiritualitet er liturgien viktigere enn læren. Det betyr ikke at læremessig pluralisme er uproblematisk så lenge liturgien bevares intakt, men det betyr at læremessig refleksjon for å være livsnær og relevant må være forankret i den levende menighets bønn og bekjennelse. … Dette forhold kan ikke snus; dogmatikk er primært den bedende menighets refleksjon over og kritiske drøftelse av sin tro og dens forutsetninger og konsekvenser. Den teoretiske teologis praksisforankring kan derfor ikke oppløses uten at trosforståelsen blir en annen.[4]

Men dette er noko gitt, noko spesifikt. Den danske lutherske teologen Niels Henrik Gregersen poengterer at kyrkja er «forbavsende langtidsholdbar» og held fram:[5]

Det skyldes, at kristendommens meningsunivers er inkarneret i kanoniske tekster, i relativt stabile kirkelige praksisser og i billeder og bygninger, der bliver stående uanset tolkningerne deraf. Den kristne betydningsverden “bruges” i en mangfoldighed af kommunikations- og praksisformer. Bibelen, liturgien, salmer, og sågar også teologisk litteratur er alt sammen brugstekster. Ser man bort fra denne brugssammenhæng får man ikke fat på kristendommens nerve; semantikken ikke kan løsrives fra pragmatikken.

Kyrkja er eit tradisjonsbunde praksisfelleskap der læra er underlagt praksisen, spesielt tilbedinga og vedkjenninga. Kyrkja er fyrst og framst «forsamlinga av dei heilage der evangeliet vert forkynt reint og sakramenta forvalta rett» (Confessio Augustana VII). Men legg merke til den viktige forskjellen mellom Gregersen og Hütter. Fyrstnemnde sitt prosjekt har eit deskriptivt fokus på det kristne faktisk gjer («en mangfoldighed af kommunikations- og praksisformer»), medan sistnemnde har eit meir normativt fokus på det som er gittspecific activities of actualization»), og på Gud som subjekt.

Dette er essensen i ein lutherske høgkyrkjelegdom; at trua er gitt oss utanfor oss sjølve, i konkrete nådemiddel som er forvalta av nokon som ikkje har teke ansvaret basert på eigen autoritet, men gjennom ei teneste som er gitt dei ved ytre kall og vigsling, og at liturgien er noko som er gitt oss, noko som er forankra ikkje i oss og vår kreativitet, men i Gud og i hans gjerning.

Noter:

[1] Reinhard Hütter, Suffering Divine Things: Theology as Church Practice (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2000): 37, jf. Bård Norheim, Practicing Baptism: Christian Practices and the Presence of Christ (Eugene, OR: Pickwick Publications, 2014): 65.

[2] Johann Anselm Steiger, The communicatio idiomatum as the Axle and Motor of Luther’s Theology» (Lutheran Quarterly 14, 2000): 130-133 (125-158); Knut Alfsvåg, «Theosis og eucharisti: Om tonatur-kristologien som fundament for menneskesyn og sakramentforståelse» (foredrag ved NKK/FBBs dialogmøte Bergen 1. november 2014): 2-7, spes. 4-5; Ådne Njå, «Kirke uten nåde,» i Vårt Land, 05.10.2009; Njå, «Messen som Guds nåde og Kirkens takksigelse: En refleksjon over Luthers messeforordninger med et drøftende sideblikk på liturgi- og trosopplæringsreformen i Den norske kirke,» i «Hva betyr det?» Luthers katekisme i trosopplæringen, red. Knut Alfsvåg & Joar Haga (Oslo: IKO, Prismet bok, 2013): 192-193 (185-202); Norheim, ««Mer enn noe annet ungdommen det her gjelder»: Plan for trusopplæring og utviklinga av ein konfesjonell identitet for ungdom,» i «Hva betyr det?», red. Knut Alfsvåg & Joar Haga, 214-215 (203-216).

[3] Rom 10,14-17, jf. Confessio Augustana V, XIV; Steiger, The communicatio idiomatum,» 131; Alfsvåg «På Luthers vis: Om den sakssvarende bibellesnings forutsetninger og implikasjoner» (Theofilos Supplement 7:1, 2015): 33-44; Njå, «Messen som Guds nåde og Kirkens takksigelse,» 192-195; John T. Pless, «Toward a Confessional Lutheran Understanding of Liturgy» (Logia 2:2, 1993): 9-12. For nokre tankar omkring embetet, sjå Dag Øivind Østereng, «Kirkelig fellesskap – med hvem – om hva?» (foredrag til innleiing ved seminar på Fjellhaug, 14. februar 2007); Bjarne O. Weider, Kallet og tjenesten: Pastoralteologiske prinsippspørsmål (Oslo: Lutherstiftselsen): 9-61.

[4] Alfsvåg, «Luthersk spiritualitet: Om lære og liv i den éne, kristne kirke» (Dansk Tidsskrift for Teologi og Kirke 40:1, 2013): 51 (42-56), jf. Njå, «Messen som Guds nåde og Kirkens takksigelse»; Norheim, ««Mer enn noe annet ungdommen det her gjelder»,» 213-214; Niels Henrik Gregersen, «Dogmatik som samtidsteologi» (Dansk Teologisk Tidsskrift 71, 2008): 290-310; Pless, «Toward a Confessional Lutheran Understanding of Liturgy.»

[5] Gregersen, «Dogmatik som samtidsteologi,» 303.

23. desember: O Emmanuel

o-antiphons

O-antifonane. Kjelde.

Om dei sju å-antifonane eller o-antifonane, sjå fyrste innlegg i denne serien.

Dagens bøn er O Emmanuel, og dagens tekst er Jes 8,9-10 og 9,2.6:

Bøn:

O Gud med oss, Immanuel!
Lovgjevar og konge, vi ventar deg med lengsle.
Du er vår von, du er vår frelse.
Atterløys oss, Herre, vår Gud.

Tekst:

Lat hærropet lyda, folkeslag, og bli slegne av skrekk!
Lytt, alle fjerne land!
Rust dykk til strid og bli slegne av skrekk,
rust til strid og bli slegne av skrekk!

Legg ein plan, han skal slå feil!
Sei eit ord, det skal ikkje slå til!
For Gud er med oss.

Det folket som går i mørkret,
ser eit stort lys.
Over dei som bur i dødsskuggens land,
strålar lyset fram.

For eit barn er oss fødd,
ein son er oss gjeven.
Herreveldet er lagt på hans skulder.
Han har fått namnet
Underfull rådgjevar, Veldig Gud,
Evig far, Fredsfyrste.

22. desember: O Rex

o-antiphons

O-antifonane. Kjelde.

Om dei sju å-antifonane eller o-antifonane, sjå fyrste innlegg i denne serien.

Dagens bøn er O Rex, og dagens tekst er Dan 7,13-14:

Bøn:

O, verdsens konge,
alle ætter venter deg med lengsle.
Du er den hjørnesteinen som samlar alle til eitt.
Atterløys det falne menneske som du har skapt av jord!

Tekst:

Eg såg i mine nattsyn, og sjå!
– med himmelskyene
kom det ein som var lik ein menneskeson.
Han gjekk bort mot den gamle av dagar
og vart ført fram for han.

Han fekk herskarmakt, ære og rike
så alle folk og nasjonar og tungemål skal tena han.
Hans herskarmakt er ei evig makt
som ikkje skal forgå.
Hans rike går aldri til grunne.

Ha ei god adventstid vidare!

21. desember: O Oriens

o-antiphons

O-antifonane. Kjelde.

Om dei sju å-antifonane eller o-antifonane, sjå fyrste innlegg i denne serien.

Dagens bøn er O Oriens, og dagens tekst er Jes 42,6-7:

Bøn:

O, morgon kjær, evige ljos, all nådes sol.
Lys opp der synda sitt mørke ruger.
Skap nytt og heilagt liv!

Tekst:

Eg, Herren, har kalla deg i rettferd
og gripe handa di.
Eg har forma deg
og gjort deg til ei pakt for folket,
til eit lys for folkeslaga,
for å opna blinde auge
og føra fangar ut or fengselet,
dei som sit i mørkret,
ut frå fangehola.

Ha ei god adventstid vidare!