Guds essens og energiar

I Den ortodokse kyrkja opererer ein med eit skilje — ein distinksjon — mellom Guds essens (vesen) og Guds energiar. Vi kan ikkje ha noko innsikt om Guds essens/vesen (utanom det vi kan ha kunnskap om gjennom den såkalla apofatiske teologien[1].) Den einaste måten vi kan ha noko innsikt i Gud, og den einaste måten å ha fellesskap med Han, er gjennom energiane Hans. Essensen er slik Gud er i seg sjølv, medan energiane er slik vi møter Gud. Dette kan forklarast betre gjennom å sjå på den aristoteliske/thomistiske sondreringa mellom akt og potens, potentia et actus.

Thomas Aquinas nytter seg av dette gjennom heile si lære. Knut Erik Tranøy forklarer.

Det er ikke lett å finne en adekvat oversettelse for disse to grunnbegrepene, potentia og actus. Prenter bruker uttrykkene mulighet og virkelighet, og de antyder i alle fall en meget viktig og vesentlig del av begrepsinnholdet. Jeg tror likevel det er å foretrekke å holde seg til ordene potens og akt for å unngå villedende bibetydninger som andre uttrykk kan ha. (…)

Potens og akt er to grunnleggende værens-former eller værens-måter. Thomas sier om en ting som er, at den er in potentia eller in actu. Å si at en ting er in potentia er å si at den har væren i mulighets form; å si at en ting er in actu er å si at den har væren i virkelighet; og det vil igjen si at de muligheter tingen hadde da den var in potentia, nå — da den er in actu — er aktualisert, virkeliggjort, oppfylt.[2]

Men ordet actu/actus er ei latinsk omsetjing av det greske ordet energeia, som blir brukt av Aristoteles (og som blir brukt av Den ortodokse kyrkja.) Øyvind Rabbås (og Anfinn Stigen?) forklarar brukeb av uttrykket hjå Aristoteles:

Uttrykket kommer av ergon [, «virke,» «verk»], og betyr bokstavelig «i virksomhet». Generelt betegner det en VIRKSOMHET forstått som utøvelsen av en evne (dynamis [, «kraft, styrke, makt,» «det å kunne, evne eller makte noe,» «mulighet»]). I den grad en evne (eller et knippe av evner) utgjør vesenet eller formen til en substans (ousia), så betegner energeia også denne substansens VIRKELIGHET: det at substansen virker på sitt beste (arete [«dyd, dygd»]) slik den skal, og dermed i egentlig forstand virkeliggjør seg selv.[3]

Dersom vi snakkar om Gud i sitt vesen så finst det ikkje noko skilje. Gud er rein akt, actus purus. Og dette har ofte vore — og er framleis ofte —tendensen i vestleg kristendom, både katolsk og protestantisk; at vi snakkar meir om Guds vesen enn om Hans gjerningar, meir om Hans “passivitet” enn Hans “aktivitet.” I Den ortodokse kyrkja har ein hatt eit anna fokus, nettopp på Gud som handlande, slik ein ser Han i Bibelen. Der ser vi ikkje filosofane sin Gud, men Abrahams, Isaks og Jakobs Gud — ein Gud som handlar og som skapar relasjonar med menneska. Når vi då snakkar om Guds energiar, så snakkar ein om korleis ein kan aktualisere fellesskapet Gud ynskjer å ha med oss.

Dette blir i Bibelen kalla å få “del i guddomleg natur” (2Pet 1:4.) Ola Breivega forklarar essens/energi-distinksjonen i boka Austanljos:

Læra om skiljet mellom vesenet og energiane er grunnlaget for den ortodokse tolkingi av ordi i 2. Pet 1, 4 — “(Kristus) hev gjeve oss dei største og dyraste lovnader, for at de ved dei skulde få lut i guddomleg natur”. Den sameiningi med Gud som mennesket er kalla til, er korkje hypostatisk — slik det er med Kristi menneskenatur — eller naturleg (knytt til vesenet) — slik sameiningi er mellom dei tre guddomlege personane. Det er ei sameining med Gud i energiane hans, eller ei sameining ved nåden. Nåden let mennesket få del i Guds natur, men mennesket sitt vesen vert ikkje dermed Guds vesen. I guddomleggjeringi vert mennesket ved nåden alt det Gud er av natur. Men det vert verande ein skapning — slik Kristus, motsett, vart verande Gud jamvel etter inkarnasjonen.[4]

Den ortodokse kyrkja bruker mellom anna forklåringa/transfigurasjonen (Matt 17:1-8, Mark 9:2-8, Luk 9:28-36) som eit døme på dette. Der viser Kristus seg som Han verkeleg er, relasjonelt sett. Det står, i Matt 17:2: “Då vart han forvandla for auga deira: Andletet hans skein som sola, og kleda vart kvite som lyset.” Dette knytter ein vidare til Joh 8:12, som fortel oss at Kristus er “lyset i verda.” Gjennom Hans omlagande ljos får vi del i Guds energiar, og blir guddommeleggjorte, ikkje av natur eller vesen, men av nåde.

Eg trur det er meir fruktbart å snakke om Gud i relasjon til oss, å snakke om den bibelske Gud, aktive, Gud, enn å snakke om Guds vesen. Det sistnemnde er svært viktig, men det er berre eit utgangspunkt. Eg fann dette vanskeleg før, fordi eg ikkje tenkte på at Den ortodokse kyrkja såg på det frå eit anna synspunkt. Men vi snakkar jo slik om alle heile tida. Vi snakkar ikkje utelukkande om essensen til ein person — sjølv om den ligg der i bakgrunnen. Nei, vi tar alltid utgangspunkt i korleis den personen handlar. I filmen Shadowlands, som handlar om C.S. Lewis sitt forhold til kona Joy, tar Lewis (spelt av Sir Anthony Hopkins) opp dette i ein leksjon:

Character and plot. Chicken and egg. Which come first? Aristotle’s solution was simple and radical. He said, “Plot is character.” Forget psychology. Forget the inside of men’s heads. Judge them by their actions.

Poenget er at når vi tar del i desse energiane, når vi — for bruke eit engelsk ord — blir energized, så blir det potensielle fellesskapet med Gud aktualisert, åleine av nåde. Når vi handar, så aktualiserer vi oss sjølv. Slik trur eg det er korrekt å snakke om Den ortodokse kyrkja si sondrering. Men om nokre er ueinige, så er eg sjølvsagt open for korreksjon.

Noter & referansar:

[1] Apofatisk teologi er eit anna namn for “negativ teologi.” Det betyr ikkje at teologien er negativ (dårleg), men det betyr at vi berre kan kjenne Gud gjennom det Han ikkje er. Vi kan ikkje vite kva Gud er, berre kva Gud ikkje er. Vi veit at Gud ikkje er overvinneleg, difor seier vi at Gud er u-overvinneleg. Vi veit at Gud ikkje er endeleg, difor seier vi at Gud er u-endeleg, etc.

[2] Tranøy, Knut Erik, Thomas av Aquino som moralfilosof (Oslo: Universitetsforlaget, 1957), s. 54-55. “Prenter” er ei referanse til Regin Prenter si bok Thomismen (København: Gads forlag, 1953)

[3] Aristoteles, Den nikomakiske etikk. Oversatt av Øyvind Rabbås og Arnfinn Stigen. Med et innledende essay av Thomas Hylland Eriksen. (Oslo: Gyldendal/De norske bokklubbene, 1999), s. 225 (224.226)

[4] Breivega, Ola, Austanljos: Glimtar av ortodoks kristentru (Bergen: Norsk Bokreidningslag, 1994), s. 40

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s