Når den gamla dama kjem på besøk

Det er ikkje ofte at eg anbefaler skjønlitterære verk her på bloggen, men i dag vil eg anbefale Friedrich Dürrenmatt sitt teaterstykke Der Besuch der alten Dame frå 1956. (Det kan omsetjast med; “Besøket til den gamle dama.”) Stykket byrjar med at Claire Zachanassian, ei rik kvinne, kjem tilbake til heimbygda si, Güllen. (Den er ikkje plassert i eit konkret land, fordi Dürrenmatt meiner at det som skjer i stykket kunne skjedd kor som helst.)

I bygda bur det mange forskjellige personar, inkludert Aldred Ill, gamlekjærasten til Claire. Og han gjorde noko mot henne som ho aldri har tilgjeve han for; han dumpa ho då ho vart gravid. Når ho då kjem tilbake, så gjev ho bygda eit tilbod. Dei skal få ein milliard (valutaen er ikkje presisert); ein halv milliard til bygda, ein halv milliard fordelt over bebuarane — dersom dei drep Alfred.

Vi kan kanskje seie at Claire liknar på Hitler. Han lova Tyskland ei lovande framtid. Men dette kravde livet til millionar av jødar. Og Claire sitt tilbod, som også lova bygda ei lovande framtid, kosta livet til Alfred Ill. Men det interessante her, er at gjennom å bruke ein så tydeleg ‘Hitler-metafor,’ så får Dürrenmatt fram kven som eigentleg er ‘skurken’ — folket, dei som utfører udåden.

Det Dürrenmatt spør oss, er: Kva er eigentleg livet verd? Er våre humanistiske verdiar og einskildsindividets rettstryggleik til sals, berre prisen er høg nok? Vi kan seie at svaret hans er kynisk, kolsvart og provoserande. Han seier at alt kan kjøpast. Med klar og skarp logikk avdekker han ein øydelagd, kald og kalkulerande moral — både i samfunnet og hjå den einskilde. Han av dekker meir og meir av tomleiken i humanismeretorikken — spesielt slik den var på 50 -og 60-talet. Han openberrar på ein mesiterleg måte det kalde, kyniske og kolsvarte i menneskenaturen. Men som sagt så er det mest interessante her at han klarer å fri seg frå ‘Hitlerklisjeen.’

Han framstiller ikkje Claire som nokon god person. Men for Dürrenmatt er det likevel ikkje ho — ‘skurken på toppen’ — som er den verste, men innbyggjarane som faktisk utfører udåden. Folket, einskildmenneska. (Poenget er at vi ikkje treng nokon ‘skurk på toppen.’ Vi klarar fint å produsere vondskap utan hjelp.)

Dette kjem endå klarare fram i artikkelen “Theaterprobleme” som Dürrenmatt skreiv i 1955. Der legg Dürrenmatt ut om problema med den klassiske tragedien. Han legg der ut om kvifor denne ikkje passar inn i den moderne verda. Før var makta klar og synleg — med ein ‘skurk’ på toppen. Ein kunne difor bruker klassiske heltar og skurkar. Men dette meiner Dürrenmatt er umogeleg i den moderne verda. (Eg er ikkje heilt einig i dette, men Dürrenmatt har eit godt poeng.) No er makta meir ustrukturert og udefinerbar. ‘Skurken’ er ikkje lenger komplett nødvendig. Dürrenmatt skriv, i “Theaterprobleme,” at folk som Hitler og Stalin har blitt så mektige at dei sjølv ikkje har styring med det lenger. Dei har blitt redusert til tilfeldige, eksterne manifestasjonar av denne usynlege makta.[1] Og dette viser oss at dette er noko som kan skje med kven som helst. Både Hitler og Stalin har ein gong vore små, uskuldige born.

Dürrenmatt beskriv vår moderne verd, vår moderne realitet, på ein klar og god måte. Eit godt døme på denne usynlege makta ser vi i terroren. Der det før var nok å ta seg av leiaren for ein terrororganisasjon, er det no mange forskjellige ‘celler’ som opererer uavhengig av kvarandre.

Men dette er nettopp poenget til Dürrenmatt. Vi kan ikkje alltid leggje skulda på den abstrakte figuren ‘der oppe.’ Vi må gå inn i oss sjølve og spørje om kvifor vi gjer det vonde vi gjer. Det er som sagt ikkje Claire som er ‘skurken,’ men folket i Güllen.

Dette vert også utforska av Stig Sæterbakken i essayet “Hitler, en metafor fra Tyskland”:

Det har forlengst blitt en klisje: Hitler som et svart speil holdt opp for menneskeheten, i hvilket menneskeheten ser sine verste trekk, forstørret på det grusomste. Hitler som det moderne sosialdemokratiets Mefisto; selve superskurken i etterkrigstidens store fortelling om det opplyste borgerskaps kamp mot mørkets krefter. (…)

Vladimir Sjirinovskijs triumf i det russiske parlamentsvalget i desember 1993 konfronterte Vesten med en uforutsigbar maktfigur, en potensiell trussel, en latent katastrofe, det vil si: noe man ikke riktig ante rekkevidden av, med andre ord: noe man ikke forsto, med andre ord: noe man fryktet. Stilt overfor dette uforutsigbare, dette uforståelige (og derav truende), tyr man instinktivt til myten, og lar myten etablere oversikt ved hjelp av allegori. Under Gulf-krigen måtte Saddam Hussein bli Hitler for at Vesten skulle kunne begripe ham og lære seg å hate ham. (…)

Torsdag 3. februar 1994 trykket Arbeiderbladet en karikatur av Sjirinovskij, tegnet av Herb, der Sjirinovskij tar av seg masken og avslører at han egentlig er Hitler.

Herb burde ha tegnet det motsatte: Sjirinovskij som får Hitlers maske satt på.[2]

Dürrenmatt avslører denne mekanismen med klar og konsis logikk — og det eit skarve tiår etter Hitlers fall. For problemet er at når vi bruker ‘Hitlerklisjeen’ — når vi, i Sæterbakken sine ord, bruker “Hitler som et svart speil holdt opp for menneskeheten, i hvilket menneskeheten ser sine verste trekk, forstørret på det grusomste” — så har vi ein lei tendens til å gløyme våre eigne synder. “Eg er visst ikkje så verst likevel. Sjå no på Hitler, sjå kva han gjorde.”

Dürrenmatt sin bodskap kan sikkert virke svært dystert og negativt. Og han bruker mange hyperboliske grep i teksten. Men han har rett. Tyskland gjekk, på kort tid, frå å vere “das Land der Dichter und Denker” — landet åt diktarane og tenkarane — til å bli “das Land der Richter und Henker” — landet åt dommarane og bødlane. Og dette må vi aldri gløyme.

“Du må ikke sitte trygt i ditt hjem
og si: Det er sørgelig, stakkars dem!
Du må ikke tåle så inderlig vel
den urett som ikke rammer dig selv!
Jeg roper med siste pust av min stemme:
Du har ikke lov til å gå der og glemme!”

Arnulf Øverland

Noter:

[1] På tysk (i kontekst) står det:

Aus Hitler und Stalin lassen sich keine Wallensteine mehr machen. Ihre Macht ist so riesenhaft, daß sie selber nur noch zufällige, äußere Ausdrucksformen dieser Macht sind, beliebig zu ersetzen, und das Unglück, das man besonders mit dem ersten und ziemlich mit dem zweiten verbindet, ist zu weitverzweigt, zu verworren, zu grausam, zu mechanisch geworden und oft einfach auch allzu sinnlos.

[2] Sæterbakken: 2001: 82-83

Kjelder:

“Der Besuch der alten Dame.” Artikkel om Der Besuch der alten Dame på tyskspråkleg Wikipedia. (10.06.2008 )

Dürrenmatt, Friedrich (1956) Der Besuch Der Alten Dame. Tragische Komodie. Diogenes, 2003

— (1955) “Theaterprobleme.” (10.06.2008 )

Sæterbakken, Stig (2001) “Hitler, en metafor fra Tyskland.” Det onde øye. Essays. Oslo: Cappelen, s. 81-100

“The Visit.” Artikkel om Der Besuch der alten Dame på engelskspråkleg Wikipedia. (10.06.2008 )

One comment on “Når den gamla dama kjem på besøk

  1. […] Dette er ei lettare redigering av eit innlegg eg har skrive på den gamle bloggen […]

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s