Eg vil lyfta frelseskalken og kalla på Herrens namn

15. sundag etter pinse

Dagens tekstar for Den norske kyrkja er å finna her. Dette året har ein valt ut lektien frå Det gamle testamentet som preiketekst.

Det står skrive i Salmane, Salme 116

12 Kva skal eg gje Herren att for alle hans velgjerningar mot meg? 13 Eg lyfter frelsesstaupet og kallar på Herrens namn. 14 Eg vil halda mine lovnader til Herren for augo på heile hans folk. 15 Det er dyrt i Herrens augo at hans trugne døyr. 16 Å, Herre, eg er din tenar, din tenar og son til di trælkvinne. Du har løyst mine lekkjer.

Slik lyder Herrens ord. Gud vere lova.
Heilage Far, helga oss i sanninga, ditt ord er sanning. Amen.

Den salmen vi tek for oss i dag er del av den salmesamlinga ein song under påskemåltidet. Meir spesifikt er dette, når ein velsigna den fjerde kalken. I påskemåltidet skulle ein velsigna fire beger. Det siste begeret er det begeret Kristus og apostlane drakk av under den fyrste eukaristifeiringa, og som Kristus brukte i innsetjinga av nattverden, eukaristien. Denne kalken skulle komma rett etter de tredje, og hadde utgangspunkt i den. Den tredje kalken, som ein kalla for velsigningskalken, skulle ikkje drikkast opp — i fylgje Jan Rantrud — men den skulle etterfylgjast, og velsignast på nytt. Då vart den til frelseskalken. ”Velsignings-kalken som vi velsignar,” spør Paulus, ”gjev han ikkje del i Kristi blod? Brødet som vi bryt, gjev det ikkje del i Kristi lekam? Fordi det er eitt brød, er vi alle éin lekam. For vi har alle del i det eine brødet.” (1Kor 10,16f)

Men her skal også vi lyfte fram oss sjølve, gje oss sjølve som levande og heilage offer, helga ved Den Heilage Ande.[1] I denne samanhengen kan det vere på sin plass å sjå på kva slags salme denne Salme 116 er. I jødisk og kristen tradisjon vert denne salmen presentert som ein takkesalme; ein toda-salme.[2] Og i ein viktig toda-tekst, Sal 50,14f står det:

Ber ditt takkoffer fram for Gud,
gjev Den Høgste det du har lova!
Kall på meg den dag du er i naud,
så vil eg fria deg ut, og du skal prisa meg.

Toda-offeret var eit offer som ein kunne ofra til Gud dersom Han hadde fria deg ut frå ei stor fare. (Sjå her.) I salmeverset står det at vi skal kalla på Gud når vi er i naud. Då vil han fria oss ut — og vi skal prisa Han, takka Han, påkalla Hans namn. Men denne praksisen døydde ikkje ut med Det gamle testamentet og Den gamle pakta.

I eit jødiske skrift om sabbatar og festdagar står dei ei interessant tekst; i Piska 9,12 — om ofra frå den gamle pakta:

And when ye sacrifice a sacrifice of thanksgiving unto the Lord—you will continue to offer it [even in the time-to-come] when you have all that delights you[3] (Lev. 22:29). R. Phineas, R. Levi, and R. Johanan citing R. Menahem of Gallia said: In the time-to-come all offerings will cease,[4] except the thank offering which will never cease. All prayers will cease, except the prayer of thanksgiving which will never cease. Hence it is written of the time-to-come The voice of joy and the voice of gladness, the voice of the bridegroom and the voice of the bride, the voice of them that say: “Give thanks to the Lord of Hosts, for He is good, for His mercy endureth for ever” (Jer. 33:11): these are prayers of thanksgiving; and of them that bring offerings of thanksgiving into the house of the Lord (ibid.): these are thank offerings. So, too, David said: Thy vows are upon me, O God (Ps. 56:13). He did not go on to say, “I will render a thank offering” but I will render thank offerings unto Thee (ibid.), a statement which intimates that both thanksgiving and thank offering will be rendered [in the time-to-come].[5]

Vi ser her at i den messianske tidsalderen — som eg trur vi er inne i no — vil alle ofra og bønene opphøyra, men takkofferet og takkebønene vil aldri opphøyra. Todaen er ikkje eit offer ein ofrar for å verta frelst, eller for å rettferdiggjera seg sjølv; det er offeret for den som allereie er frelst, den som allereie er fria ut av farene. Den mest direkte linken til dette i NT finn vi i Hebr 13,15: ”Lat oss då ved han alltid bera fram for Gud vår lovprising som offer, det vil seia frukta av lepper som vedkjenner hans namn.” Og i Rom 12,1 skriv Paulus: ”Difor legg eg dykk på hjartet, sysken, ved Guds miskunn, at de må bera fram kroppen dykkar som eit levande og heilagt offer, til glede for Gud. Det skal vera dykkar åndelege gudsteneste.” Og Peter skriv: ”Ver de òg levande steinar. Bli oppbygde til eit åndeleg hus, til eit heilagt presteskap, og ber fram åndelege offer, som Gud tek imot med glede, ved Jesus Kristus… Men de er ei utvald ætt, eit kongeleg presteskap, eit heilagt folk, eit folk som Gud har vunne, så de skal forkynna hans storverk, han som kalla dykk frå mørkret og inn i sitt underfulle lys.” (1Pet 2,5.9)

Toda-offeret skulle ofrast i samband med tempelofra. ”The lamb would be sacrificed in the Temple,” skriv Tim Gray, ”and the bread for the meal would be consecrated the moment the lamb was sacrificed. The bread and meat, along with wine, would constitute the elements of the sacred todah meal, which would be accompanied by prayers and songs of thanksgiving, such as Psalm 116.” Og når vi ofrar våre takkoffer ofrar vi dei saman med Kristi offer, i gudstenesta. Når ein tar del i ein gudsteneste i Den norske kyrkja — eller tilsvarande liturgiske kyrkjer — ser ein at det er ein plass i liturgien som vert kalla for offertoriet; der kyrkjelyden ber fram sitt offer. Der ber vi fram brød og vin til altaret, ofte saman med andre (diakonale) gåver, t.d. pengar. I denne delen representerer desse elementa oss sjølve. ”Tankegangen bak offertoriet,” skriv Terje Tønnessen, ”er at vi bærer førstegrøden av alt det skapte til Herren. … Gavene som bæres fram under offertoriet representerer oss selv. Det er vi som bæres fram, legges på alteret, løftes opp i nådens stråleglans — ved Kristus og med Kristus og i Kristus. Offertoriet er et selvoffer, et offer av, med, for, fra oss selv. Alt som er vårt har vi fått.”[6]

Vi kan illustrere dette ved den offertoriebøna som vert beden i Sandvikskyrkja i Bergen. (Eg har sett den om til nynorsk):

Herre Gud, himmelske Far, Di er jorda og det som fyller henne. Av ditt eige gjev vi deg attende. Velsigna vere du, Herre, all skapnings Gud. Av din rikdom har vi motteke det brødet og den vinen vi ber fram for deg, frukter av jorda og vintreet og av menneska sitt arbeid, som for oss vert livsens brød og frelseskalken. Ta imot oss og gåvene våre for Jesu Kristi skuld. Amen.[7]

Her, i offertoriet, ber vi fram våre offer, oss sjølve, i forventing og håp om at dei skal verta omlaga, transformerte og, i Tønnessen sine ord, lyfta opp i nåden si stråleglans. I offertoriet ber vi fram våre offergåver; oss sjølve. Og der vert vi konsekrerte, lyfta opp med Kristus og vert omskapte til Kristi lekam. Og ut frå gudstenesta går vi med eit oppdrag; å tena Herren med glede. La oss be:

Herre Gud, Himmelske Far, Du som opnar di hand og mettar alt som lever med hugnad, langt meir enn alt det vi bed om eller skjønar, vi bed deg: Tak i nåde imot vår tilbeding, takk og kjærleik. Vi ber fram oss sjølve, vår ånd, sjel og lekam som eit levande og heilag offer. Høyr våre bøner og lat oss bli forma etter biletet av Han, få del i guddomleg natur, og vise lydnad mot det kall du har gjeve oss i tankar, ord og gjerningar. Ved Son din, Jesus Kristus, vår Herre, som med deg og Den Heilage Ande lever og råder, éin sann Gud, frå æve og til æve! Amen.[8]

Noter:

[1] tekst; 1Pet 2,5 og Rom 15,16.

[2] På hebraisk er ‘takk’ toda; תדה. (Elle ‏תוֹדַה med vokalteikn.)

[3] I ei fotnote (nr. 57) til dette står det:

JV: Ye shall sacrifice it that ye may be accepted. But liresonkem, “that ye may be accepted,” may also be rendered “when you have all that delights you.” Inasmuch as the sacrifice of thanksgiving had already been ordained in Lev. 7:12, the commentator contrues its repetition in Lev. 22:29 as intimating that the sacrifice of thanksgiving will continue in the time-to-com. See also Yefeh to’ar on Lev. Rabbah 9:7.

[4] I ei fotnote (nr. 59) til dette står det:

Offerings to atone for sins, which in time-to-come will not be commited.

[5] Pesikta De-Rab Kahana. R. Kahana’s Compilation of Discourses for Sabbaths and Festal Days. Translated from Hebrew and Arameic by William G. Braude and Israel J. Kapstein. London: Routledge & Kegan Paul 1975, s. 183-184. (ISBN: 0710082215)

[6] Terje Tønnessen, Kristus blant dere — Håpet om herligheten. Eukaristisk spiritualitet i en såret og splittet verden. Saeculum 2004, s. ??

[7] Takk til Svenn Martinsen som indirekte har hjelpt meg ved sin nynorskliturgi; ”Den store lovsongen.”

[8] Forma etter ein gammal offertorieliturgi. Sjå lenka i førre fotnote.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s