Liturgi og sakramentalitet

Oppdatering 24. februar 2010: Eg har no fjerna noko frå artikkelen då personen som var sitert var (i fygje vedkommande) feilsitert av journaltisten.

______________________________

Denne artikkelen er ein utvida og revidert versjon av ein artikkel (med same namn) eg skreiv i fjor, og som stod på trykk i tidsskriftet Lære og liv, nr. 1/2009, s. 40-42.

“Liturgien er et kunstnerisk uttrykk man kan eksperimentere med.” Slik formulerte Gyrid Gunnes sitt syn på liturgi i eit intervju med studentavisa Universitas, etter at ho hadde arrangert ei ‘snømesse’ der ‘nattverdselementa’ ikkje var brød og vin, men snø og isvatn.[1]

Enkelte vil nok kanskje hevde at synspunkta til Gunnes er ekstreme — og det vil eg seie meg einig i. Men det vil kanskje også overraske desse at denne haldninga ikkje er heilt utan presidens i reformatisk kristendom, om enn i meir moderate former. Eg trur vi ser forgjengaren til Gunnes sitt postmoderne liturgisyn i den reformatoriske adiaforon-tenkinga. (I kyrkjeleg samanheng er eit adioforon noko som vert rekna som nøytralt og ikkje naudsynt. Det omhandlar det som ikkje høyrer til under kyrkja si esse, hennar ‘vere’ eller ‘vesen’ men (berre) under kyrkja si bene esse, hennar ‘betre vere.’[2])

I kap. 24 i det evangelisk-lutherske vedkjenningsskriftet Confessio Augustana (CA, også kjent som Den augsburgske vedkjenninga) står det om enkelte endringar som vart gjort i messa etter den tyske reformasjonen. Men rettferdiggjeringa av desse var av meir pragmatisk enn teologisk karakter. “For det er berre til det kyrkjeskikkane trengst,” står det, “at dei skal læra opp dei ukunnige.”[3] Bak denne haldninga lurer det — medvite eller ikkje — ein reduksjonistisk grunntanke. Vestleg tankeliv har sidan seinmellomalderen — og vidare inn i reformasjonen — vore prega av ein reduksjonistisk og nominalistisk grunntanke der ein ikkje berre skil mellom, men set tette skodd mellom, det ‘transcendente’ på den eine sida, og det ‘konkrete,’ ‘synlege’ og ‘handfaste’ — både i ord og symbol — på den andre.[4]

Vi kan sjå denne reduksjonismen eller rasjonaliseringa mange stader i vår kyrkjelege kontekst.[5] Eg vil her lyfta fram to konkrete dømer. Det eine er frå liturgirevisjonen i Den norske kyrkja (Dnk). Det andre frå nokre intervju med folk i bedehus-tradisjonen. Og begge to uttrykker ei endring av sjølve intensjonen bak liturgien som heilskap.

Det fyrste er nemninga ‘medliturg.’ I Gudstenestebok for den norske kyrkja (dagens ordning) står det at med nemninga liturg “er det i alle ordningane tale om prest eller annan person som har fullmakt frå kyrkja til å forretta altartenesta.”[6] Men i høyringsforslaget til ny høgmesseliturgi finn vi no den nye nemninga ‘medliturg.’ Den er “brukt om dei som har andre liturgiske oppgåver enn gudstenesteleiaren/presten.”[7] Margit Lovise Holte, som jobbar som prest i Lommedalen og som universitetslektor II på MF, skriv:

Bruken av medliturg er ein måte å “opne” gudstenester på, og det er sunt med ein real diskusjon om kven som kan gjere kva i ei gudsteneste. At nådehelsinga berre kan seiast av ordinert prest er merkeleg i høve vår lokale empiri og forvaltinga av embetet.[8]

Eg er usikker på kva ho meiner med empiri i denne samanhengen, så det lar eg ligge. Men eg meiner at dette omgrepet er eit misbruk av språket. Det vert som å kalla ein sjukepleiar for ‘medkirurg’ eller ein meinig soldat for ‘medbefal.’ Og det avslører ein spesifikk embetsteologi. For i altartenesta har liturgen ei dobbelt rolle. For det fyrste representerer han kyrkjelyden i det han ber henne fram for Gud, og ber hennar tru fram som offer. (Sjå Fil 2,17 og Rom 15,16) Men han representerer også Kristus. Når han seier fram nådehelsinga, når han lyser velsigninga og ikkje minst når han presiderer ved eukaristien har presten ei konkret rolle som ‘Kristus-ikon,’ eit symbol på Kristus, den store liturgen.[9] Men ved bruk av omgrep som ‘medliturg’ står ein i fare for å undergrave den ikoniske rolla åt presten som Kristi representant.[10]

Det andre dømet er det eg vel å kalle for ein ‘rasjonalisering’ og ei ‘pedagogisering’ av nattverden. Det er ein lei tendens i moderne evangelisk kristendom som gjer at ein intellektualiserer og individualiserer nattverden, og at ein fjernar fokuset frå sakramentet til trua i seg sjølv. Denne ‘rasjonaliseringa’ og ‘pedagogiseringa’ finn ein kanskje spesielt innanfor lågkyrkjelege samanhengar, mellom anna i NLM. Arild Ove Halås, krinsleiar i Nordmøre og Romsdal Indremisjon, seier til bladet Utsyn (nr. 1/2009) at nattverden “er eit sakrament der du får ta imot den syndeforlatinga du allereie eig ved trua på Jesus.”[12] Og i eit intervju i same nummeret seier Torleif Belck-Olsen, som er kvalitetsleiar på Fjellhaug skoler, at nattverden “er fantastisk sterkt pedagogisk. Det rekkes meg, jeg tar imot, smaker, tygger og får det inn i kroppen.” Eg kan vera einig i alt dette, men det må ikkje stoppa der. For eukaristien er mykje meir enn eit ‘bilete’ på trua.

Vi trur at sakramenta, og særleg eukaristien, er kyrkja sitt nervesenter. Når vi feirar nattverd trur vi at nattverdselementa, saman med Kristi ord og befaling (og ved Den Heilage Ande[13]) konstituerer ein ontologisk realitet. Det handlar ikkje om magi, men om ein tillit til at det finst noko utanfor oss som har lova å gripa inn i vår konkrete situasjon.

Men den liturgiske haldninga vi kan observere oppfor endar opp med å ‘intellektualisere’ dei, gjere dei til pedagogiske verkemiddel utan substans. Denne haldninga, som eg vel å kalle for ein postmoderne desakramentalisme, er vår tids ‘gnostisisme,’ dvs. ein intellektualisert fiendskap mot det handfaste, lekamlege og materielle. Ein rasjonaliserar bort det sakramentale, og seier at dette berre er ‘symbolsk.’ Nattverden vert eit ‘symbolsk minnemåltid.’ Og dåpen, forstått som utgong og inngang, vert ei ‘symbolhandling,’ omlag som opptaksprøven til eit studentbrorskap. Men denne nyorienteringa avslører etter mi meining ei fundamental mistru til omgrep, teikn og symbol.

Mistrua går ut på at desse ikkje kan fortelja oss noko sant. Men eit ord, symbol og teikn betyr noko. Det er noko vi ser (eller høyrer) langsetter, noko som peiker på noko anna, og er knytt til dette. Dei velsigningane vi får del i gjennom sakramenta er sjølvsagt åndelege. Men dei står ikkje dermed i motsetnad til det konkrete. Nei, det er nettopp ved det konkrete at desse vert stadfesta. Vi kan berre kjenna ‘essensen’ (det indre) gjennom ‘forma’ (det ytre).[14] Dei sakramentale teikna er ikkje berre teikn på ei djupare røynd, men ber denne røyndomen i seg. Den avdøde ortodokse teologen Alexander Schmemann skriv at “føremålet og funksjonen åt eit synbol er ikkje å illustrere … men heller å manifistera og kommunisera det som vert manifistert.”[15] Symbol og teikn står altså ikkje i motsetnad til røyndomen, men manifesterer og stadfestar den. Vi er lekamlege vesen, og møter difor ikkje Gud ‘bakanfor’ teikna, ‘bakanfor’ det konkrete. Vi kan ikkje kjenna Guds natur i seg sjølv, men Han kan openberra seg i våre medmenneske, i naturen, i symbola, i teikna, i språket, i brød og vin.

Det er viktig at vi forstår at kyrkja sitt sakramentale liv er ein logisk konsekvens av inkarnasjonen. Som Johannes av Johannes av Damaskus seier det: “Eg tilber ikkje materien; eg tilber materiens Skapar som vart materie for mi skuld, som ville ta bustad i materien, som fremja mi frelse gjennom materien.”[16] Når Gud vert menneske, vert materie, kan vi — ja, vi — forholda oss til Han på lekamlege måtar og med konkrete middel. Vi er ikkje kalla til å berre ha eit intellektuelt forhold til Gud. Nei, vi er kalla til å fylgja Kristus, imitera Han. Det handlar om at vår lekam i Kristus vert transformert til Guds eller Andens tempel,[17] og at vi kan bera den fram til Gud — i kvardagen og i liturgien. Som Paulus seier det:

Så legg eg dykk på hjarta, brør, ved Guds miskunn, at de må bera fram lekamen dykkar til eit levande og heilagt offer som er til hugnad for Gud. Det skal vera dykkar åndelege gudsteneste. Og skikka dykk ikkje likt med denne verda, men lat dykk omskapa ved at de får eit nytt sinn og kan døma om kva som er Guds vilje: det gode, det hugnadlege, det fullkomne. (Rom 12,1f; NO 78/85)

[Biletet i denne posten er La última comunión de san José de Calasanz (José de Calasanz sin siste kommunion) av Francisco de Goya (1746-1828). Det er funne gjennom Wikimedia Commons.]

Noter:

[1] Annette Orre, “Brennende tro, kalde engler.” Universitas. 11.02.2004. [Henta: 21.02.2010]

[2] Les meir om dette i Bernt Oftestad, “Bispeembetet i den evangelisklutherske historie — i et kontekstuelt perspektiv,” s. 15-20 i: B. Haraldsø & Boe. J. Hermansen (red.) Hva med bispeembetet? Foredrag på seminar holdt i FBB på MF, 6. nov. 1995. Oslo: FBB 1996 (s. 15-30)

[3] Arve Brunvoll, Vedkjenningsskriftene åt Den norske kyrkja. Ny omsetjing med innleiingar og notar. Oslo: Lunde 1979, s. 68

[4] Nominalismen kjem av lat. nomen, ‘namn.’ Denne tankeretninga seier at omgrep og universalia ikkje har noko reell eksistens eller verdi. Dei er nyttige, men dei viser ikkje til noko bakanfor seg sjølv, noko verkeleg.

[5] Dette gjeld hovudsakleg Den norske kyrkja, men eg trur det også kan appliserast på andre kyrkjesamfunn.

[6] Gudstenestebok for den norske kyrkja. Del 1: Gudstenester. Oslo: Verbum 1992, s. 11

[7] Liturgi — Nynorsk. Framlegg til Ny ordning for hovudgudsteneste i Den norske kyrkja. Fjerde opplag. Bergen: Eide Forlag 2009, s. 21. Lenke til pdf-fil [Henta: 21.02.2010]

[8] Margit Lovise Holte, “– Velkomen!” Inter Collegas, nr. 5/2008, s. 14

[9] Sjå Hebr 8,2. Sjå også Apologien til CA, art. 7/8, linje 47-48. (Den er å finna i Jens Olav Mæland (red.), Konkordieboken. Den evangelisklutherske kirkes bekjennelsesskrifter. Ny norsk oversettelse. Oslo: Lunde 1985, s. 136.)

[10] For å lese litt meir om presten si dobbelte representasjonsrolle, les C.S. Lewis sin kritikk av kvinneleg presteteneste i “Prestinner i kirken?” som er å finne på denne nettstaden. Eg vil også leggje til at uttrykket ‘medliturg’ er meir naturleg som omsetjing av dei kyrkjelatinske uttrykka concelebrare og concelebratus. Dette viser til ein prest som feirar messa saman med ein annan prest. Og altså ikkje eit generelt uttrykk for dei (inkludert lekfolk) som “har andre liturgiske oppgåver enn gudstenesteleiaren/presten.” (Les meir om dette her.)

[11] Jmf. Apg. 2,42, 1Kor 10,16f

[12] Utsyn, nr. 1/2009

[13] At det skjer ved Den Heilage Ande meiner eg vi har god dekning for, både i den liturgiske tradisjonen, og i Skrifta sjølv, som påpeiker at Kristus “i kraft av ein evig Ande” har “bore seg sjølv fram som eit feilfritt offer for Gud.” (Hebr 9,14, NT05)

[14] For å lese litt meir om den uheldige skilsmissa mellom ‘essens’ og ‘form,’ les Alexander Schmemann sine tankar om dette i boka Of Water and the Spirit, s. 53-60. (Crestwood: SVS Press, 1997.)

[15] Alexander Schmemann, Eukaristin: Kärlekens sakrament. Skellefteå: Artos 1997, s. 43. Omsett til norsk. (Engelsk versjon: Alexander Schmemann, The Eucharist. Crestwood: SVS Press 2003, s. 38)

[16] Sitert på nettsidene til Solrunn Nes; ikonmaleri.no.

[17] Sjå 1Kor 3,16f; 6,19; 2Kor 6,16 (14ff); Ef 2,21f; Hebr 3,6; 2Pet 2,5.

One comment on “Liturgi og sakramentalitet

  1. […] ein annan post (om liturgi og sakramentalitet) skriv eg at “kyrkja sitt sakramentale liv er ein logisk konsekvens av inkarnasjonen.” […]

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s