Dåpen

Denne er basert på ei oppgåve eg skreiv om dåpen i teologistudiet på NLA Høgskulen i Bergen.

Med Nikenum[1] vedkjenner vi at vi “trur på Den Heilage Ande, som er Herre og gjer levande.” Og vidare vedkjenner vi “éin dåp til forlating for syndene.”[2] Med utgangspunkt i dette skal eg ta for meg det eg trur er det viktigaste dåpsperspektivet i Bibelen; den nye fødselen. Men før vi går inn på det må vi sjå litt på forskjellen mellom låg- og høgkyrkjelege dåpssyn.

Dei fleste kyrkjesamfunna definerer dåpen som eit sakrament. Eit sakrament er, i fylgje Augustin, “eit synleg middel som Gud gjev oss sin usynlege nåde ved.”[3] (Dvs. eit ‘nådemiddel.’) Ein kan tolka dette forskjellig, men fyrst vil eg presisere at eg prøver eg å styre unna omgrep som ‘vaksendåp’ og ‘barnedåp.’ Spørsmålet er ikkje om vaksne eller born kan døypast, men om dåpen bekreftar (den allereie eksisterande) frelsa — hovudposisjonen innan lågkyrkjeleg protestantisme — eller om den formidlar frelsa — hovudposisjonen innan høgkyrkjeleg katolisisme.[4]

Eg skal ikkje bruke mykje plass på den lågkyrkjelege (evangelikale) forståinga. Her legg ein vekt på at dåpen bekreftar den eksisterande frelsa, at sakramentet[5] er eit ‘bilete’ på frelsa. Dåpen vert ikkje definert som nådemiddel (ut frå den augustinske forståinga av ordet), men eit ytre teikn på at ein allereie er frelst.[6] I ein artikkel om sakrament på nettsidene til frelsesarmeen står det at frelsesarmeen “mener at en personlig tro er det eneste nødvendige for å bli frelst.” Og at dåpen “ikke er avgjørende for frelse og at Gud ikke har gjort seg avhengig symboler for å handle med mennesket.”

I meir høgkyrkjelege krinsar fokuserer ein derimot på at dåpen formidlar frelsa. Den katolske kyrkja si katekisme slår fast, i #1257, at “Herren selv sier at det er nødvendig å bli døpt for å bli frelst.” Og: “Kirken kjenner intet annet middel enn dåpen for å nå evig salighet.” Vi finn også dette i Confessio Augustana (CA) 9: “[Dåpen er] naudsynleg til frelse, og at Guds nåde vert boden fram ved [den].”[7] Men kva tilnærming ligg nærast det vi finn i Bibelen og i vedkjenninga?

I Den katolske kyrkja si katekisme seier, i #1213, at dåpen er “er grunnvollen i hele det kristne liv; den er porten inn til livet i Ånden (…), og døren inn til de andre sakramentene.” I dåpen vert vi kalla ut[8] av denne verda, og inn i Guds rike. Vi ser dette spesielt i samtalen mellom Jesus og Nikodemus (Joh 3). Der seier Jesus: “Sanneleg, sanneleg, eg seier deg: Den som ikkje blir fødd på nytt, kan ikkje sjå Guds rike.” (Joh 3,3)[9] Han held fram: “Sanneleg, sanneleg, eg seier deg: Den som ikkje blir fødd av vatn og Ande, kan ikkje koma inn i Guds rike. Det som er født av kjøt, er kjøt, og det som er født av Anden, er ånd.” (Joh 3,5f)

Vi les her at for å nå til himmelen må ein verta “fødd på nytt,” noko Nikodemus misforstår. Kristi meining, som kjem fram i v.5, er at ein må verta fødd av Gud, fødd ovanifrå.[10] Ut frå dette må vi seie at dåpen gjev oss del i frelsa, noko som kjem endå meir eksplisitt fram i Titus 3. “Han frelste oss,” skriv Paulus der, “ikkje fordi vi hadde gjort rettferdige gjerningar, men fordi han er miskunnsam. Han frelste oss ved det badet som gjenføder og fornyar ved Den heilage ande.” (Tit 3,5, jmf. v. 4-7) Her får vi to opplysningar. For det fyrste at frelsa er Guds verk, og ikkje vårt eige. Og for det andre at Gud frelsar oss ved dåpen, ved eit konkret teikn.

Vi ser av dette at dåpen er eit sakrament, eit nådemiddel. Men det er også viktig å poengtere at nåden er Guds eige liv, og ikkje ein ting eller ein ‘substans’ som vert gjeve til oss. I CA 5 står det at “med Ordet og sakramenta som middel vert Den Heilage Ande gjeven, han som verkar trua, kvar helst og når Gud tykkjer om det.”[11] Å få del i nåden ved ord og sakrament er altså, i fylgje luthersk (og ortodoks) tradisjon å få del i Guds eige liv, i Heilaganden. Vi vert ikkje lik Gud er i seg sjølv, men får “del i guddomleg natur,” (2Pet 1,4) del i Guds liv.[12] I ortodoks tradisjon vert dette sterkt understrekt. “I guddomleggjeringi,” skriv Ola Breivega, “vert mennesket ved nåden alt det Gud er av natur. Men det vert verande ein skapning — slik Kristus, motsett, vart verande Gud jamvel etter inkarnasjonen.”[13]

Men kvifor handlar Gud med oss på ein slik konkret måte, og med konkrete middel? Her ser ein heilt konkret skilnaden mellom den lågkyrkjelege protestantismen og den høgkyrkjelege katolisismen. Fyrstenemnde har alltid hatt ein slags intellektualisme og rasjonalisme i botn, kombinert med ei mistru til at Gud (t.d. i dåpen) vil handla gjennom det konkrete. Slik står det på nettsidene til frelsesarmeen: “Vi tror at dåp ikke er avgjørende for frelse og at Gud ikke har gjort seg avhengig symboler for å handle med mennesket.” Ja, Gud har ikkje gjort seg sjølv avhengig av symbol, men Han har gjort oss avhengige av dei,[14] av di vi er konkrete, kroppslege vesen.

I ein annan post (om liturgi og sakramentalitet) skriv eg at “kyrkja sitt sakramentale liv er ein logisk konsekvens av inkarnasjonen.” Og at vi difor kan “forholda oss til [Gud] på lekamlege måtar og med konkrete middel.” I ei bok om eukaristien poengterer Alexander Schmemann at “the purpose and function of a symbol is not to illustrate … but to manifest and communicate what is manifested.”[15] Symbolet står altså ikkje i ein slags fiendskap til det indre, men er intimt knytt til det.[16] Schmemann tar også for seg dette i ei bok om dåpen, der han kritiserer det moderne, ‘vestlege’ skiljet mellom ‘vesen’ og ‘form.’[17] Han poengterer at det i den etter-patristiske tida utvikla seg eit skilje mellom liturgien og teologien, inkludert ei konflikt mellom dåpens ‘vesen’ og dåpens ‘form.’ Han skriv:

The most striking aspect of this discrepancy is the inability of modern or post-patristic theology to explain the relationship beteween Baptism and the Death and Ressurection of Christ, a relationship clearly affirmed by both liturgy and Tradition. Not only do they affirm it but they make this relationship the very content and meaning of the sacrament.[18]

Dette kjem klart fram i Rom 6. “Vi vart gravlagde med [Kristus],” skriv Paulus, “då vi vart døypte med denne dåpen til døden. Og slik Kristus vart oppreist frå dei døde ved sin Fars herlegdom, skal vi òg vandra i eit nytt liv. Har vi vakse saman med Kristus i ein død som er lik hans, skal vi òg vera eitt med han i ei oppstode som er lik hans.” (Rom 6,4f) Schmemann sitt poeng er at vi må ikkje la rasjonaliseringa ta overhand, men rett og slett ta inn over oss at dåpen, som dei andre sakramenta, er eit mysterium som gjev oss del i frelsa og samfunn med Gud.

Dåpen er inngangen til den nye pakta, og vi må leva i den. Her er det viktig å presisere at Bibelen åtvarar om at frelsa kan mistast. “Den som held ut til enden, skal bli frelst” seier Jesus i Matt 24,13. Dåpen er inngangen til den nye pakta, liksom omskjeringa (for jødiske menn) var inngangen til den gamle.[19] Vi må difor leva i den, og kvar dag fornya den i bøn og tilbeding. Dåpen opnar opp for dei kristne dygdene, og lar oss få leva eit heilagt liv. Fr. Arfinn Haram skriv:

To [Paul], the Christian life as completely steeped in his teachings on- and his experience of the sacrificed and risen Christ. (…) To Paul [the] mystical identification and unity with Christ is experienced and transfered through the Sacraments. First and foremost and in a fundamental way through Baptism. In Romans, chapter 6, the Apostle is talking about Baptism as dying and rising with Christ (Romans 6, 1ff). And he uses this ‘common knowledge’, this well known tradition of the sacramental death and resurrection, to motivate his ethical ‘parenesis’, his ethical teachings, his exortations. A holy life – which is the vocation of the holy people, the covenant people – is to be a life of freedom, freedom understood as “slavery” to Christ, and not to sin.

Dåpen gjev oss nåde til å leva eit heilagt liv. Den er ei vasskjelde “som bryt fram og gjev evig liv.” (Joh 4,14) “Arbeid på dykkar frelse, skjelvande av ærefrykt” skriv Paulus. “For det er Gud som er verksam i dykk, så de både vil og gjer det som er etter Guds gode vilje.” (Fil 2,12-13) I Tit 3,5 poengterer Paulus at Gud er det handlande subjekt i dåpen, og i 1Kor 12,6 skriv Han at Gud “er verksam og gjer alt i alle.”

Noter:

[1] Den opphavlege forma, utan Filioque.

[2] Arve Brunvoll, Vedkjenningsskriftene åt Den norske kyrkja. Ny omsetjing med innleiingar og notar. Oslo: Lunde 1979, s. 24.25

[3] Kjell Olav Sannes, Dåpen og dens plass i kirkens liv. Oslo: Aschehoug 1978, s. 131

[4] ‘Katolsk’ er her forstått tradisjonelt som den ålmenne trua, og ikkje ‘romersk-katolsk.’ I Apostolikum (som er skrive på latin) vedkjenner vi at det er “ei heilag, ålmenn (katolsk) kyrkje.” Ordet katolsk (ålmenn) er eit gresk ord i ein elles latinsk tekst. Grunnen til dette er, i fylgje Arve Brunvoll, truleg at ordet “hadde teke til å få ei fast tyding; det målbar ikkje berre dette at kyrkja er ålmenn, men òg noko om den trua som kyrkja stod for.” (Brunvoll, op.cit., s. 19)

[5] Enkelte vil her styre unna sakraments-omgrepet.

[6] For å lesa litt meir omkring dette, les Sannes, op.cit., s. 173-174.

[7] Brunvoll, op.cit., s. 49

[8] Kyrkje = gr. ἐκκλησία, ‘utkalla.’

[9] Om ingenting anna vert nemnt, bruker eg bibelselskapet sine omsetjingar av 1978/85 (GT) og 2005 (NT).

[10] Raymond E. Brown, The Gospel According to John. Volume 1. Translated with and introduction and notes by Raymond E. Brown. London: Geoffrey Chapman 1966, s. 130

[11] Brunvoll, op.cit., s. 49. Mi utheving.

[12] I austleg-ortodoks teologi vert dete poengtert ved distinksjonen mellom Guds vesen, som vi ikkje kan kjenna, og Guds energiar (gr. ἐνέργεια, ‘verksemd’) som vi kan ha del i. Ta sola: vi kan ikkje få del i hennar natur, men vi kan ha del i solstrålane hennar. For vidare lesing, sjå Kallistos Ware, The Orthodox Way. Revised edition. Crestwood: SVS Press 1995, s. 21-23.

[13] Ola Breivega, Austanljos: Glimtar av ortodoks kristentru. Bergen: Norsk Bokreidningslag 1994, s. 40

[14] I #1257 i Den katolske kyrkja i katekisme står det at “Gud har bundet frelsen til dåpens sakrament, men selv er Han ikke bundet av sine sakramenter.”

[15] Alexander Schmemann, The Eucharist. Crestwood: SVS Press 2003, s. 38

[16] For å lese litt meir, sjå artikkelen min om liturgi og sakramentalitet.

[17] Schmemann har det med å skapa nokre stråmenn til tider, spesielt i sin kritikk av ‘vesten,’ men eg trur at han hovudsakleg har rett.

[18] Alexander Schmemann, Of Water and the Spirit. Crestwood: SVS Press 1997, s. 54

[19] Men i den nye pakta er det opent for alle, jf. Gal 3,28.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s