Presten med ‘ryggen til’?

I eit intervju sa Robert Kardinal Sarah, som er prefekt for the Congregation for Divine Worship and the Discipline of the Sacraments at han ynskte at prestar skulle feire messe ad orientem (mot aust/altaret), noko ikkje alle likte, inkludert Vincent Kardinal Nichols, erkebiskopen av Westminster og leiaren i det katolske bispemøtet i England og Wales. Sjå her, her, her og her, spesielt sistnemnde.

I den samanheng tenkte eg at eg kunne poste lesarbrev eg skreiv i tidsskriftet St. Olav, i 2008 (eg trur det var i nr. 4), samt nokre kommentarar etter innlegget.

______________________________

I eit elles interessant innlegg om pavens motu proprio om den gamle ritus spør Peggy Bruce eit lite spørsmål (St. Olav 3/2008): “Vil ikke mange mennesker, ikke bare i utland, føle seg ganske fortapt med messe på latin og presten med ryggen til?”

Fyrste spørsmål er litt rart. Den nye messa er også på latin. Det som har endra seg(?) er at vi no kan feire den på morsmålet vårt (i omsetjing). Dette gjeld så vidt eg veit no også den gamle messa. Vi kan feire den gamle messe på norsk. Eller den nye på latin.

Andre spørsmål er, slik eg ser det, eit feilspor. I Den norske kyrkja har ein feira messe (evkaristi) ad orientem (mot aust) i årevis utan problem. Poenget er ikkje at presten har ‘ryggen til folket,’ men at han har, saman med kyrkjelyden, andletet vendt mot Gud, som tradisjonelt sett er knytt til sola i aust (jmf. Mal 4:2). Det er også viktig å påpeika at messe bør vere teologisk gjennomtenkt, noko den er (både gammal og ny). Men like viktig er det å ha ei gjennomtenkt teologisk oppseding av dei som tar del i liturgien. Slik at ein forstår kva som skjer. Og det skal eg prøve litt på her.

Paven, då han framleis var Kardinal Ratzinger, skreiv at den nye ordbruken (at presten feira ‘mot veggen’ (sic) eller ‘snur ryggen til folk’) er ein indikasjon på at det har “inntruffet en klerikalisering som man aldri har sett maken til tidligere. Nå blir presten til det egentlige holdepunktet for det hele. Alt avhenger av ham. Man må tydelig se ham, ta del i hans handlinger, svare ham – hans kreativitet bærer det hele.” (Liturgiens ånd, St. Olav 2001, s. 56-57)

Kva er eigentleg evkaristien? Vi les i Matt 26:28 at i evkaristien vert Herrens blod “aust ut for mange så syndene blir tilgjevne.” Evkaristien er altså eit offer der Kristus gjev seg forikkje til – oss, til Faderen. Det er ein representasjon av krossofferet, og skal difor feirast mot Gud. Kommunionen og måltidsaspektet kjem etterpå. Paulus kallar altaret for ‘Herrens bord,’ noko vi elles ser brukt om offeraltara i GT (jmf. Mal 1:7). I GT var matoffera, sjølv når folket tok del i det, ‘Guds mat’ (jmf. 3Mos 21:6, 22:25; Esek 44:15f) – og difor bør presten, saman med kyrkjelyden, feire evkaristien ad orientem, mot aust, med Gud i fokus. “For eg vil ha truskap, ikkje slaktoffer, gudskjennskap heller enn brennoffer.” (Hos 6:6, jmf. 1Sam 15:22).

Slik som Ratzinger sa det: “[Vi følger] det gamle bønnerop som stod ved terskelen til eukaristien: «Conversi ad Dominum» – vend dere mot Herren. Så ser vi sammen på ham hvis død fikk tempelforhenget til å revne – på ham som står foran Faderen for oss, og som tar oss i sine armer og gjør oss til det nye levende tempel. Til de virkelig absurde fenomener i de siste tiår regner jeg dette at man kan sette korset til side for å frigjøre blikket mot presten. Virker korset forstyrrende i eukaristien? Er presten viktigere enn Herren? (…) Herren er den vi forholder oss til. Han er historiens oppgående sol.” (Liturgiens ånd, s. 59-60)

______________________________

Det eg skreiv i dette innlegget tok altså utgangspunkt i den romersk-katolske messa, og dermed snakka eg sjølvsagt om messa som eit offer. Ein del lutheranarar vil nok ikkje like denne type språkbruk, men eg meiner at ad orientem likevel er betre, også innanfor ein luthersk kontekst. (Sjølv meiner eg at tanken om nattverden som offer ikkje nødvendigvis er eit probem innan luthersk tenking. For dette, sjå masteroppgåva mi, samt dette, dette og dette innlegget.)

Men dette handlar i hovudsak om kva det er vi vil seie med liturgien. For ei tid tilbake snakka eg med ein som meinte at vi, i Dnk, burde gå bort frå at presten står ad orientem, retta mot aust/altaret, under bønene, inkludert nattverdbøna, slik det er no i dei fleste kyrkjer, spesielt eldre,[1] og innføre versus populum, retta mot folket, slik det er i mange nye kyrkjer). Grunnen var at det kommuniserte mykje betre å stå vendt mot kyrkjelyden. Men det virkar for meg som at det går inflasjon i kommunikasjonsomgrepet. Spørsmålet bør vel ikkje vere om det kommuniserer, men kva det kommuniserer. Problemet er at ein ofte seier at noko ‘kommuniserer betre’ når ein eigentleg meiner ‘folk høyrer oss betre’ eller ‘eg kan sjå folk.’ Men det kommuniserer ikkje nødvendigvis betre, det kommuniserer berre annleis.

Spørsmålet vi må spørje er kva vi vil kommunisere i og med liturgien, for deretter å la liturgien kommunisere dette. Eg vil seie at vi med bønene primært ynskjer å be til Gud, men at vi, sekundært, også ynskjer å kommunisere visse ting for dei menneska, kristne så vel som ikkje-kristne, som er til stades. Mellom anna ynskjer vi å kommunisere at det vi gjer er ei bøn til Gud, at Gud er utanfor oss, over oss, annleis enn oss (altså transcendent), og at den bøna som vert beden, den ber vi saman, sjølv om det kan vere at det berre er éin person (t.d. presten, klokkaren, ein konfirmant, etc.) som seier orda. Dette meiner eg vert best kommunisert på den klassiske måten, gjennom ei rekkje symbol: (1) Den som seier fram bøna, samt alle andre i gudstenesta,[2] bør vere retta mot noko som ikonisk representerer Gud (altaret, eit krusifiks, eit eller fleire ikon, etc.), då vi vanlegvis rettar oss mot den vi snakkar til. (2) Bøneretninga bør vere retta ut frå dei som ber (t.d. framover mot altaret) for å understreke det transcendente, det framande. (3) Alle bør stå same vegen, mot altaret (og på same side som altaret) for også å understreke at vi ber saman.

Elles er det jo også eit poeng i klassisk teologi at gudstenesta i hovudsak er retta mot Faderen, ved Sonen, i Anden. Difor vil mange av argumenta for versus populum (kontra ad orientem) vere mangefulle, m.a. det at vi alle er samla rundt Jesus. For i messa sin logikk og oppbygning er ikkje Jesus fokuspunktet, men den som fokuserer. Han er celebrant, ikkje primært den som vert ‘celebrert.’ Han er subjektet i handlinga, og ikkje primært objektet.[3] Han er den som ber seg fram (den vi rettar bøna fram ved), i Anden (den vi rettar bøna fram i), til Faderen (den vi rettar bøna fram til). Her vil eg tilrå å lese Cyprian Vagaggini si bok Theological Dimensions of the Liturgy (Collegeville, MN: Liturgical Press 1976), eller rett og slett ein av bloggpostane til Fr. Thomas Kocik på New Liturgical Movement, «The End of Orientation» (23.02,2011).

Noter:

[1] Her bør det presiserast at innsetjingsorda aldri oppetter historia har vore tolka som noko sagt til kyrkjelyden, men som ein del av nattverdbøna, retta mot Gud Fader. Vi finn ingen liturgiar før reformasjonen der nattverdbøna ikkje er retta mot Gud Fader, og i dag finn vi det heilt tydleg i den romersk-katolske liturgien, her frå nattverdbøn 1: “Dagen før han led, tok han brødet i sine hellige og ærverdige hender, løftet sine øyne \emph{mot himmelen til deg, Gud, sin allmektige Fader}, takket og velsignet, brøt brødet, gav det til sine disipler og sa…”

Men dette finn vi ikkje berre i den romersk-katolske liturgien, men også i liturgien til Church of England, i \emph{Common Worship}. I samtlege av nattverdsbønene står det slik: “…who who, in the same night that he was betrayed, took bread \emph{and gave YOU thanks}…” Her ser vi at verba er ein integrert del av nattverdbøna, retta mot Faderen. Dette er ikkje eit særtilfelle for dei høgkyrkjelege i Church of England, men den offentlege liturgien. Og dette i ei kyrkje vi i Den norske kyrkja står i fullstendig kommunion med.

[2] Med ‘gudsteneste’ meiner eg meir enn berre messa.

[3] Han er også objekt, men i kraft av sin guddom, og ikkje ut frå messa sin logikk og oppbygning.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s